Gratien Adema «Zaldubi»

KANTIKAK ETA NEURTITZAK

Fitxategi hau “liburu-e” bildumako alea da,
liburu elektronikoen irakurgailurako prestatua.

Liburu gehiago eskuratzeko:
  http://armiarma.com/liburu-e

Iturria: Kantikak eta Neurtitzak, Gratien Adema "Zaldubi" (Ales Bengoetxearen edizioa). Euskal Editoreen Elkartea, 1991

http://klasikoak.armiarma.com

Egileari buruzko informazioa:

http://zubitegia.armiarma.com/?i=315

I. KANTIKAK

BADA JAINKO BAT

Mintza zaitezte iguzki, hilargi 'ta izarrak,

Itsasoa, ihurtzuri, haize, hedoi, uharrak;

Abre, xori, arrain, ibai, mendi, zelhai, ibarrak.

Oi mundua! nork egin hau? hori niri erradak.

Jainkoak gaitu guziak egin ezdeusetarik;

Bethidanik zen ber-bera, zena bere baitharik.

Mundu hunek ez du nihor, Jaungoikoaz bertzerik,

Ez hastetik egilerik, ez iraunarazlerik.

Jainkoa da izate bat diteken handiena,

Bethidanik zen bezala bethi izanen dena.

Izpiritu garbi bat da gorphutzik ez duena,

Ezin ikhus, ezin ukhi, ezin negur daitena.

Ontasun bai edertasun, indar eta bothere,

Nausitasun, jabetasun, guziak ditu bere:

Gu denak haren meneko, haren eskuan gare;

Hark emanik baizen ez da gutan onik deusere.

Iraganak, oraikoak, ethorkizunekoak,

Gure gogoetak berak, bai nola-nahikoak,

Guziak ikhusten ditu agerian Jainkoak;

Debalde dire harentzat ilhunpe 'ta zokoak.

O Jainko egiazkoa, zu zaitut adoratzen;

Ahuspez, ni hain ezdeusa, natzaitzu ezeztatzen:

Naizen guzia zuk nauzu egin eta beiratzen.

Oi! ni zer bihotz-gabea, ez bazintut maitatzen!

TRINITATE SAINDUA

Sinhesten dut Jainko bat hiru presunetan.

Aita, Sem' Izpiritu deitzen direnetan.

Bakhotxa Jainko bat da hiru horietan.

Bainan Jainko bat baizen ez da hiruetan.

Aita lehen presuna, Semia bigarrena,

Izpiritu Saindua da hirugarrena.

Zein da zaharren edo botheretsuena?

hiruek berdin dute bakharrak duena.

Hiruak bethidanik berdin dire denez.

Izatez, bai botherez, bai Jainkotasunez.

Hiruak bat izatez, berexak presunez;

hiruak jainko bainan Jainko bat baizen ez.

Ene adimendua, hemen suntsi hadi;

Huntan har-zak fedea argi 'ta gidari.

«Sinhesten zaitut» errok mixterioari,

Bat beizik ez denaren hirurtasunari.

Aita, jainko zarena, zure bothereak

zeru lurrak daduzka gaindizka betheak.

Bizia, herioa, egunak, urtheak,

dire zure nahien egin-arazleak.

Aitarenganikako Seme eternala,

Jainko egiazkoa, Aita den bezala;

Zu gizon egin zare, hil ere bai hala,

Gure amodioak ekharriz hortara.

Izpiritu Saindua, Zu ere Jainkoa,

Aita Semen batasun amodiozkoa,

Bieri zarraizkoten argi-ta gozoa,

Susta diezadatzu bihotza, gogoa.

AINGERUAK

Oi zein eder, oi zein dohatsu,

Jaungoiko botheretsuak,

Zein garbi zituen kreatu

Zeruetan Aingeruak!

Gorphutz gabeko izpiritu,

Miragarri 'ta sainduak,

Hetarik ziren abiatu

jaunaren mirakuiluak.

Beren dohainez urguilutan

hainitzak baitziren jarri,

nausi nahiz, nahasmendutan

Zerua zuten ezarri.

Jaunaren hasarrea sutan

Zitzaioten han jazarri.

Orduan ifernura Satan

Erori zen izigarri.

Aingeru gaixtoak geroztik

Debru dire ifernuan;

Eta orai gure ondotik

Dabiltza dethi munduan;

Gure gal-arazteagatik

Ari zaizkigu guduan.

Bainan Jainkoak erorzetik

Beira gaitzala orduan.

Aingeru onak, berthutean

Zeren azkar egon ziren,

Bethikotz saindutasunean

jaunak finkatu zituen.

Orai Jainkoaren gortean

Oi! zein dohatsu diren!

Eta hek eginik lurrean

Oi! zenbat gauza handi den!

Mundura garenean sortu,

Jaungoikoak bakhotxari

Aingeru bat eman daroku

Begirale 'ta gidari.

Zenbat esker on ez diogu

Zor gure aingeruari!

Bai eta zenbat errespetu

Haren han izaiteari!

O Mikael Arkanjelua,

Lagun gaitzatzu guduan;

Luzifer etsai beltz debrua

Ehortz zazu ifernuan.

Gure Eliz' Ama saindua,

aita saindua buruan,

Izan dadila alxatua

Oroz gorago munduan.

MUNDUAREN HASTEA ETA
GURE LEHEN BURHASOAK

Zerurik ez lurrik, argirik, egunik,

Ez zen nihun deusik oraino eginik;

Jainkoa bakharrik zen bera lehenik,

      Bere baithan bethidanik.

Bere botherea noizbeit du alhatzen;

Ez denari dio badadin manatzen,

zeru lurrak dire orduan agertzen,

      Bizia ere da sortzen.

Sei egunez hola Jainkoa zen ari

Izate ematen gauza bakhotxari;

Azkenekotz baita gizonaren aldi,

      Berex du hau egin nahi.

Lur garbi puxka bat eskura du hartzen,

Bere itxurarat maiteki orhatzen;

Bere hatsa dio gainera botatzen;

      Gizona zaio xutitzen.

Zein eder ahal zen orduan gizona!

Justu eta saindu, oi zein bihotz ona!

Nork erran dezake haren zoriona,

      Jainkoak egin ziona?

Gizon idurirat Jauna aphaldurik

Mintzatzen zitzaion, ondorat heldurik.

Ez dela on, zion, gizona, delarik,

      Izan dadien bakharrik.

Jainkoak Adami lotarik emeki

Sahetsetik zion hexur bat ebaki.

Eba zen hartarik lehen emazteki

      Adamen laguntzat jeiki.

Adam eta Ebak egoitza lehena

Baratze bat zuten, daiten ederrena.

Dena zen heiena hango gozamena,

      Salbu fruitu batena.

Sugeak Ebari esondatzen dako

Debeku fruitutik har dezan jateko:

«Jaten baduzue, bizirik bethiko,

      Izanen zarete Jainko».

Ebak Adamekin fruitua jaten du:

Beren zoriona hortan zuten galdu.

Geroztik munduan zer kalte ez dugu,

      Herio, gaitz eta gudu!

Lehen burhasoek egin bekhatua

Gure odolean dagoku sartua.

Nahiz bathaioan zaikun barkhatua,

      Zein den ondoriotsua!

Zu bakharra zare, Birjina Maria,

Notharik deus gabe jajotu garbia.

Sugearen buru ikharagarria

      Zuk jorik da eroria.

INKARNAZIONEA

Errefaua

      Jesus ona,

    Jainko gizona,

Zu zare zu gure zoriona.

Oi! zein gaitz zen, zein etsigarri,

Bekhatuaren kaltea!

Ez balitz gutaz urrikari

Gerthatu Jainko Semea.

Bekhatuaren hutsa nor zen

Ezeztaraz zezakenik?

Aitari buruz Semea baizen

Ez zen ahala zuenik.

Zuhaur zinen, Jainko Semea,

Gure ordain bilhakatu,

Eta mundu dohakabea

Hola zinuen salbatu.

Hartuz gureak bezalako

Gorphutz eta arima bat,

Birjina baten sabeleko

Haur zinen jautsi gutarat.

Izpiritu Sainduaganik,

Birjina guziz garbia,

Zu bethi birjina izanik

Amatu zinen, Maria.

Horra izate Jainkozkoa

Gugatik haragitua,

Jainko-Gizon, Gizon-Jainkoa,

Ordutik Jesus deitua.

Jainkotasun, gizontasuna,

Bi natura ditu betan;

Bainan bakharra da presuna

Bi natura horietan.

Jainkoaren zinezko Ama

Baita Birjina Maria,

Izen hoi du zuzen emana,

Jainko Semetik jaria.

Gizontzeak ez du gutitu

Jesusen Jainkotasuna;

Jainko Gizonak du goititu

Berekin gizontasuna.

Gizonaren jainkoztatzeko

Jainkoa da gizon egin,

Gu zeruraino alxatzeko

Zerutik da lurrerat jin.

Guretzat gizon egin eta

Hil zarena, Jesus ona,

Zuk merezituz baizen ez da

Salbatzen ahal gizona.

Jainkoaren Ama saindua,

Guk ere ama zaitugu.

Ama maite botheretsua,

Ai! urrikal zakizkigu.

JESUSEN BIZIA

Bethelemeko heian, negu bihotzean,

Jesus haurra sortu zen, Eguerri gauean.

Artzainek, Erregeek lehenik dute han

Adoratu Jainkoa gizontasunean.

Jesus errege dela, Herodes entzunik,

Hark tronua khen dezon lotsa da jadanik.

Haur guzien hiltzeko manua emanik,

Jesus hil nahi luke hetan atzemanik.

Berri hori Josepek zuenean jakin,

Ihes gan zen harturik Haurra amarekin.

Hiru urthe Egypton egon ziren behin;

Herodes hil zenean gero etxera jin.

Jesus, Maria, Josep, o zer familia!

Nazaretheko etxe hartako loria!

Hogoi-ta hamar urthez Jesusen bizia

Aphaltasunean zen iragan guzia.

Gero zen abiatu Jesus predikatzen,

Bere botherearen jendetan agertzen,

Bere erresumatzat Elizaren biltzen.

Apostoluetarik lan hortan hasi zen.

Osteka Judearen barne 'ta hauzotik

Eriak bai sendoak zarraizkon ondotik.

Askotan jende sorkha soberarengatik,

Petriren untzitik zen mintzo itsasotik.

Erien sendatzea, hil hotzen piztea,

Itsaso 'ta haizeen manatuz heztea,

Bortz mila gizon gose bortz ogiz haztea:

Jesusen bizia zen holakoz bethea.

Zeren bere berthutez hain zen miragarri,

Gaixtaginak zitzaizkon Jesusi jazarri.

Hoien higuintzak zion ondotik ekharri

Bere heriotzea, gure salbagarri.

JESUSEN AZKEN AFARIA

      Errefaua

Adora dezagun mendeen mendetan

Jesus Jainko Jauna Sakramendu huntan.

Jesus amodioz bihotza gaindian,

Zein miragarri zen azken afarian!

Guretzat zelarik hiltzerat abian,

Gerokotz ere zen gurekin nahian.

Apostolueri erraten diote:

«Ni gaur saldua naiz; bihar hilen naute.

Aitarenganako denbora zait bethe.

Huna orai zenbat zaituztedan maite».

Ogia harturik mintzo da Jainkoa;

«Hau da ene Gorphutz gurutzerakoa».

Gero kanbiatuz orobat arnoa:

«Hau dut ene odol ixuri gogoa».

«Ene Gorphutz hau da zuen janaria;

Ene Odol hau da zuen edaria.

Hautan dut finkatzen Testament berria,

Zuekin neraukan bihotz-lokharria».

Sakrifizio 'ta Sakramendu Saindu,

Jesusek egoitza gurekin hemen du.

Gu nahiz alxatu bera da aphaldu;

oro nahi baitu beregana bildu.

Ogi eta arno itxurez iduri,

Itxuretan Jesus itzaltzen da guri:

Izatez hargatik ez arno ez ogi;

Jesus ber-bera da Sakramendu hori.

Aldare Sainduko Sakrifizioa

Ber-bera da nola Galbariokoa;

Berdin-berdina da bien balioa,

Bietan bera da Bitima Jainkoa.

Gurutzean Jesus odolez hustu zen;

Odol bera dugu Mezan ezagutzen.

Bainan Mezan ez du odolik ixurtzen,

Pizturik ez baita gehiago hiltzen.

Iduri bakhotxa zathitzen denean,

Jesus osorik da zathi bakhotxean:

Jesus ez da hausten, ostia haustean,

Ez eta mendratzen, hura gutitzean.

Mixterio huni, o Kristau maitea,

Gorphutzeko begiz bakharrik ez beha:

Huntako begia da guziz Fedea.

Bihotz garbiak du bixta hoi hobea.

Jaten du justuak, jaten du gaixtoak;

Barnez nor zer garen badaki Jainkoak.

Gerokotz hargatik zer ondorioak!

Loriazko edo zorigaitzezkoak.

Huna Aingeruen Ogia nun dugun,

zeruko bidean hazkurri 'ta lagun.

Nor ere ez baita garbi ez fededun,

Huntarik jan gabe geldi bedi urrun.

Jesusek nahi du gohazkon guziak,

Arimak xahurik, xuritan jauntziak,

Ez bagare haren haragiz haziak,

Ez dezake iraun gu baithan graziak.

Jesusek gu baithan delarik egoiten,

Oi! zenbat grazia darokun emaiten.

Gu ere lorios hil eta pitz gaiten,

Bera da hazitzat gutarat eraiten.

Adoratzen zaitut, o Jesus maitea,

Aldaretik zaude orai niri beha,

Ezagutzen nauzu ni bekhatorea,

Urrikal zakizkit, o Salbatzilea!

JESU KRISTOREN PASIONEA

Azken afaritikan

gauari behera,

Jesus atheratu zen

othoitz egitera.

Oliben baratzean,

hantxe dago bera...

Betbetan horra non den

erortzen lurrera.

Zerk aurdiki othe du

Jesus Jauna hola?

Agonian ahuspez

horra non dagola,

Bere heriotzea

bixtara zaiola.

Izerdiarekilan

dohako odola.

Bere agoniako

kalitza khiratsa

Iretsi behar eta,

oh! zenbat den lotsa!

Munduko bekhatuak

betan eta baltsa!...

Nola baita lehertuz

arnotzen mahatsa.

Judas bere Nausiaz

ixilka zokhotan

Juduekin ari zen

aspaldi tratutan.

Hoita-hamar pezeta,

horra zenbatetan

Saldu duen Judasek

Jesus arras hortan.

Soldatu tropa baten

bera aintzineko,

Heldu da Judas, eta,

ez huts egiteko,

Nori ere musu bat

emanen baitako,

Hori da seinalea,

hori lot bekizko.

Baratzean sarturik,

jada gau beltza zen,

Jesus bere lekuan

dute atzematen.

Musu maltzur bat dio

Judasek ematen.

Jesusek: «Aixkidea,

zer ari haiz hemen?»

Ihes abian ziren

denak harrituak.

«Har nazazue», dio

Jesus amultsuak.

Hedatzen diotzate

besoak, eskuak.

Orduan lotzen zaizko

laster soldadoak.

Jerusalem barnerat

orai deramate;

Gauak gauari presan

jujatu behaute.

Kaifasen tribunala

ospeka da bethe.

Jesus pasoka, thuka,

hantxe dabilkate.

Bertze Apostoluak

ganak ziren ihez,

Bakharrik zen jarreiki

Jesusi Piarres.

Ezkaratzetik beha

han zagon beldurrez,

Zer othe zuten bada

eginen Jesusez.

Kaifasen neskatoa

zitzaion ohartu.

«Errazu, Jesus horren

laguna zare zu».

Piarresek egiten

dio juramentu,

Ez duela hark Jesus

nihon ezagutu.

Piarresek Nausia

ukhatu orduko

Gauerdiko oilarra

kantuz hasi zako.

Jesusek ja errana

gogora dohako:

«Oilarrak jo gabe nauk

hik gaur ukhatuko».

Ohartzen da Nausia

beha dagokola.

Behatze hark jo dio

bihotzaren zola.

Badoha handik laster,

nigar dariola.

Piarres gehiago

ez daite kontsola.

Kaifasek: «Nor haiz?» dio

Jesusi galdetzen.

Jesusek: «Ni, Kristo naiz»

dio ihardesten.

Denak dire orduan

oihuz abiatzen:

«Ez haiz, hi, blasfemio

egile bat baizen».

Lekhukoak mintzatzen

abiatzen dire;

Gezurrean aurkituz

bai ixilzen ere.

Aitzinat oihuz daude

guziak halere:

«Hilzea merezi du;

ez barkha batere».

Gurutzean hilzea

duela merezi,

Kaifasek igortzen du

Jesus Pilatusi.

Pilatus hori baitzen

gobernuko nausi,

Horren baimena zuten

behar ardietsi.

Zertan othe den bada

Jesusen hobena,

Pilatusek nahi du

berak jakin dena.

Bilhatu eta deusik

ezin atzemana.

«Nik, ez, horren hilzea

ez dezaket mana».

Guziek berriz oihu:

«Bai kondena zazu;

Cesar enperadorek

etsai gaitz bat hau du.

Hunen alde bazare,

guardia emazu;

Ezen zure kargutik

har khenduko zaitu».

Orhoiturik hilzerat

kondenatuetan

Libraraz dezakela

batto egun hartan:

«Barrabas ala Jesus,

zoin da bi hoietan...

Hots! behauzue erran,

zoin?... libra dezadan».

–«Libra zazu Barrabas».

–«Ordean, Barrabas

Gizon hilzaile bat da;

Nik hura libraraz!»

–«Bai libra zazu hura,

eta hau hilaraz;

Bertzenaz Cesarekin

etsai zare arras».

EGUBERRI

                  Artzainek

      Gau min huntan,

      Argi eder hunek gu

      Nundik argitzen gaitu,

      Orai bet-betan?

                  Aingeruek

          Ez, ez izan

          Beldurrikan,

Salbatzailea baita sortu gau huntan.

          Huna nun den,

          Bethelemen,

Haur ttiki bat egina zuentzat hemen.

                  Artzainek

      Oi! hauxe da

      Aingeruzko kantua!

      Jausten zaiku zerua

      Guri lurrera.

                  Aingeruek

          Ez, ez izan

          Beldurrikan, etc...

                  Aingeruek

          Heia txar bat,

          Hura da sor lekhua

          Duena hautatua

          Jaunak beretzat.

                  Artzainek

          Guazen, guazen,

          Higi gaiten;

Bethelemerat gaitu Jaunak galdetzen.

          Haur maitea

          Gure beha

Lastoan han dagoku, Salbatzailea.

                  Aingeruek

          Zein maiteki

      Duen amak troxatzen,

      Bulharrez kontsolatzen,

      Haur gaixo hori!

                  Artzainek

          Guazen, guazen,

          Higi gaiten; etc...

                  Aingeruek

              O gizona,

      Hi salbatu beharrez

      Zagok haurra nigarrez,

          Askan etzana.

                  Artzainek

          Guazen, guazen,

          Higi gaiten; etc...

                  Aingeruek

            Jainkoari

          Loria zeruetan;

      Bakea mundu huntan

          Jende onari.

                  Artzainek

          Guazen, guazen,

          Higi gaiten;

Bethelemerat gaitu Jaunak galdetzen.

          Haur maitea

          Gure beha

Lastoan han dagoku, Salbatzailea.

GURUTZE SAINDUARI

      (1877)

Zure besotan, oi Gurutzea,

Hil zaiku Jesus maitea:

haren gurutzefikatzailea

Ni naiz ni bekhatorea!

      Guziek errepika

Oi Gurutzea! Oi Gurutzea!

Gurutze saindu maitea!

Jesukristoren Odolak zaitu

Galbarioan gorritu:

Deusek geroztik munduan ez du

Zuk bezenbat dirdiratu.

Bertzorduz hemen etsai gaixtoa

Zutaz izan zen ehoa:

Zure indarra da Jainkozkoa,

Deusek ezin hautsizkoa.

Etsaiarekin bethi guduan

hemen gabilza munduan:

Pharatzen bazaizkigu buruan,

Oi gu nork bentzu orduan!

Jesukristori zurekin baizen

Ez da nihor jarraikitzen.

Zure bidetik da bethi zuzen

Kristaua zerurat heltzen.

IZAR DISTIRANTA

Izar distiranta,

Jaunaren lilia,

Dugun orok kanta:

Agur, Maria.

Zu zinen hastetik

Berex ezarria,

Lehen bekhatutik

Garbi-garbia.

Sainduen artean

Denetan gorena,

Jaunaren gortean

Zare lehena.

Zu zare Jesusen

Ama dohatsua,

Zu bekhatorosen

Ihes lekhua.

Zu zare Sainduen

Zeruko gozoa,

Eta Aingeruen

Bozkarioa.

Zeruko grazien

Ardiestailea,

Zu zare guzien

laguntzailea.

Gure etsaiekin

Guduan, zu gabe,

Gure indarrekin

Gu deus ez gare.

Munduak engana

Eta gal ez gaitzan,

Har gaitzatzu, Ama,

Zure gerizan.

Oren latzgarria

Heltzen zaikunean,

Zaude, o Maria,

Gure aldean.

AMODIO BIRJINA MARIARI

      (1877)

Maite zaitut, o Birjina Maria,

Eta bethi zaitut maitatuko.

Ama maitagarria.

Nere bihotz guzia

Izan bedi zuretzat bethiko!

Nor liteke bihotz bat izan eta,

Zu maitatu gabe lagokenik?

Nik zu nola ez maita?

Ene baithan ez baita

Zu maitatuz baizen zorionik.

Bainan ene bihotzaren ahala

Hain da ahul eta hain da guti!

Ai! nik ere oxala!

Aingeruek bezala,

Ama, zure maitatzen banaki!

O Maria, zure bihotz barnetik

Salta bekit phindar bat nitara.

Zure amodiotik

Han su lothuz geroztik,

Erretzetik ez nadien bara.

Zu baitharik pizturikako garraz

Maita niro Jesus gehiago:

Nere bihotz bakharraz

Edo nere indarraz,

Deus ez dirot, Ama, zuri nago.

Ez banauzu ni zuk bethi laguntzen,

Zein erorkor naizen badakizu.

Arren, zeren ez naizen

Bekhatoros bat baizen;

Zure haurra urrikal bekizu.

MARIA BEKHATURIK
GABE KONTZEBITUA

      (1877)

      Batek

Amodio ohore

Ama Birjinari,

Maria notha gabe

Kontzebituari.

      Guziek

Agur, agur, agur Maria.

Agur, agur, agur Maria.

Gure lehen aitamen

Bekhatuak ez du

Sekulan Mariaren

Arima goibeldu.

Bekhatu gabekorik

Adamen arrazan

Ez zu bezalakorik

Ez da nihoiz izan.

Maria zu hain garbi

Hain saindu sorthua,

Zuk duzu sugeari

Lehertu burua.

Jaunak zu bethidanik

zintuen beiratzen,

Zure Seme zuganik

Sortzekoa baitzen.

Jainkoaren eskutik

Ez da atheratu

obrarik hain ederrik

Nola baitzare zu.

O Birjina Maria,

zer konpara zuri?

Elhur egin berria

Ez zait aski xuri.

Zure baithan Maria,

Berthutea dago

Mendiko ithurria

Baino garbiago.

Zutan gauza handiak

Jaunak egin ditu,

Eta haren graziak

Zaizkitzu gainditu.

Jaunaren baratzeko

Lore hautatua,

Gizon da eta Jainko

Zure fruitua.

Emazte pare gabe

Jainkoak egina,

Amatuz geroz zare

Gelditu Birjina.

Oi zu Birjina Saindu

Jainkoaren Ama!

Amatzat guri zaitu

Semeak emana.

Zure semea hiltzen

Ari zelarikan

Gutaz amatu zinen

Dolore handitan.

Oi zein puxanta zaren

Birjina Maria,

Zeruko loriaren

Erdian jarria!

Zure haurren othoitza

Othoi entzun zazu.

Ama zure laguntza

Zerutik iguzu.

Gure Ama maitea,

Zuk othoi zerutik

Eskualdunen Fedea

Idukazu xutik.

Eliz' eta Frantzia

Dagotzu nigarrez,

Zureganik Maria

Laguntza beharrez.

Lagun zazu Eliza

Zure bothereaz.

Bothere berak beza

Frantzia altxaraz.

OTHOI AMA MAITEA,
URRIKAL ZAIZKIGU

      (1877)

Uholde baten pare orai bekhatuak

Gaindiz bazter guziak ditu hondatuak.

Nun dire fededunak? nun dire justuak?

Azken eguna hurbil othe du munduak?

            Errefaua

      Othoi Ama maitea,

      Urrikal zaizkigu,

      Jainko zure Semea

      Hasarre baitugu.

Nor da gure artean erran dezakenik?

«Ez naiz ni deusen beldur; nik ez dut hobenik».

Zuk dirozu Maria, hain garbi izanik,

Gure grazi' ardiets jainkoarenganik.

      Zuri gaude Maria,

      Oihu-ta nigarrez.

      Jaunaren justizia

      Eztitu beharrez.

Gizonen arbuioek aserik Jainkoa,

Bere azotearen higitzera doha.

Nork orai atxik liro Jaunaren besoa?

Zu zare zu Maria indar hartakoa.

      Othoi Ama maitea

      Urrikal zaizkigu;

      Jaiko zure Semea

      Hasarre baitugu.

Jaunaren justiziaz ikharetan gaude:...

Othoi, Ama, jar zaite zure haurren alde.

Harengana nor hurbil, nor ager zu gabe?

Zu zaitugu zu haren bihotzaren jabe.

      Zuri gaude Maria

      Oihu-ta nigarrez.

      Jaunaren justizia

      Eztitu beharrez.

Jauna, aithortzen dugu: gutarik hainitzi,

Zuri zer zor dautzugun zitzaikun ahantzi.

Gure Fedea dugu aphaltzerat utzi...

Eskualdunarenganik hori zaitzu gaitzi!...

      Othoi Ama maitea,

      Urrikal zaizkigu;

      Jainko zure Semea

      Hasarre baitugu.

Lehengo Fede hura berritz pitz dakigun,

O fededunen Ama, zuk gaitzatzu lagun.

Bai! Eskualdunek hemen hitz eman dezagun,

Bethi zinez izanen garela fededun.

      Bai! Eskualdunek hemen

      Hitz eman dezagun,

      Bethi zinez izanen

      Garela fededun.

Elizaren argia Erroman hain handi;

Gaixtaginen nahia laite hil baladi...

Zuri gare Maria denak oihuz ari:

Emozu bitoria Aita Sainduari.

      Zuri gare Maria

      Denak oihuz ari:

      Emozu bitoria

      Aita Sainduari.

AMA BIRJINA LURDEKOARI

            Airea: Atzar gaiten atzar lotarik...

      Errepikaz guziek

Guazen, guazen, galdetzen gaitu

Ama Birjinak Lurdera:

Dugun ikus nun den agertu

Guazen Lurdeko Harpera.

      Batek

Eskualherrian entzun dugu

Mirakuilu baten fama:

Lurdesen ikusi omen du

haur batek Jesusen Ama.

Guziek: Guazen, guazen, galdetzen gaitu.

Hamalau urtheko nexka bat

Deitzen zena Bernadeta

ur hegiko zariketarat

Zoan suko abarketa.

Harrabots handi bat entzunik,

Zer othe zen beha zagon.

Andre bat harroketan xutik

Agertu omen zitzaion.

Harpe betetik goraxago

Zilhoska baten erdian,

Ama Birjina beha dago

Bernadetari lorian.

Argi xuriz bezti omen zen

Eta xoragarri eder.

Haur bihotz garbi bati baizen

Ez zaiteken hala ager.

Erran omen zion haur hari

Ithurri bat bazela han:

Edan zezala, eta garbi

Zadiela ur berean.

Harpe hartan ez baitzen urik

Lehen sekulan ikusi:

Bernadetak han ithurririk

Nihun ez zezaken kausi.

Bernadetak harpe xokhoan

Eskuz xilhaturik lurra,

Bet betan hark egin xiloan

Sortzen hor hasten da ura.

Ithurri bat nasaia orai

Erran dute han badela

Sendatzen handiak ere bai

Ur hark egin dituela.

Gero hau erran zion omen

Birjinak Bernadetari:

«Eliza bat nahi dut hemen;

Errozute aphezeri».

Hau ere omen zion erran:

«Mintza zaite Bernadeta,

Jendea proasionean

Hunat bil dadin osteka».

Bernadetak zion Maria

Oihuz zagola gutara:

«Othoitz eta penitzentzia

Egizue-ta ez bara».

Bertze behin zen saminago

Ama Birjinaren hitza:

«Ez dirot atxik gehiago

Jaunaren beso borthitza».

Hau da galdegin zioena

Haurrak gero Birjinari:

«Andre ona, zure izena

Erradazu othoi niri».

Andrea orduan eman zen,

Zeru ederrari beha;

Zioelarik: «Ni naiz deitzen

jaiotze notha gabea!»

LURDEKO HARPE SAINDUAREN
AINTZINEAN KANTATZEKOA

      (1877)

      Boz batek

Huna, huna, Harpe saindua!

Belhaunika gaiten hemen;

Birjinaren ager lekhua...

Beha horrat: horra nun den.

      Guziek

Horra, horra, Harpe Saindua!

Hor agertu zen Maria:

Huna mirakuiluz sortua

Birjinaren ithurria.

Noiz ere hunat baitzen jautsi

Ama Birjina zerutik,

Harroka, larre eta sasi,

Hemen ez zen bertze deusik.

Bernadeta hortxetik zagon

Ama Birjinari beha:

Guretzat ere o zein den on,

Orai hemen izaitea!

Hauxe da hemen gerthatzeko

Gauzaren hunkigarria!

Gutarat hala ethortzeko,

Zu behar zinen Maria!

Bernadeta bezein garbirik

Ez baitzen nihor izatu,

Ez zen hura beizik bihirik

Agertze hortaz gozatu.

Horra harroka hortan xutik

Orduko haren itxura;

Huna zurrutan ithurritik

Hark sorrarazizko ura.

Ama Birjinak erran hitzak

Handizki dire obratu.

Hark galdatu zuen elizak

Harpe hau du khoroatu.

Osteka noiz nahi geroztik,

Birjinak erran bezala,

Zeruko grazien ondotik

Jendea hemen dabila.

Mundu guziak badakitza

Hemengo mirakuiluak,

Nun nahi azkarrik dabiltza

Eri hemen sendatuak.

Gorphutz eri guziak baino

Arimak beharragoak,

Usuago dire oraino,

Hemen pizturikakoak.

Eskualdunak huna nun garen

Maria zure oinetan;

Lagun gaitzatzu Fedearen

Begiratzen gure baithan.

      Orai hori bera guziek errepikaz

Eskualdunak huna nun garen

Maria zure oinetan;

Lagun gaitzatzu Fedearen

Begiratzen gure baithan.

      Boz batek

Fedeak du egin bethitik

Eskualdunen ohorea:

Gure artean bethi xutik

Iduk dezagun Fedea.

      Guziek

Eskualdunak huna nun garen

Maria zure oinetan;

Lagun gaitzatzu Fedearen

Begiratzen gure baithan.

      Batek

Gu ere zenbat galtzen ari,

Fedea hoztu zaikunak!...

Othoi Maria, urrikari

Izan zatzu Eskualdunak.

      Guziek

Eskualdunak huna nun garen

Maria zure oinetan;

Lagun gaitzatzu Fedearen

Begiratzen gure baithan.

ANDRE DENA MARIA
BETHARRAMEKOA

      (1877)

Agur, Ama Birjina

Betharramekoa

Zeruko Erregina

Eta lurrekoa.

Oi guretzat zer ama!

Zer arartekoa!

Berea dadukana

Seme bat Jainkoa!

Munduko usinpean

Itho ez gaitezen,

Zure botherea han

Daukuzu agertzen:

Erori garenean

Gaitutzu altxatzen,

Eta bide onean

Maiteki laguntzen.

Eskualdunak aspaldi,

O Ama maitea!

Zureganat badaki

Hemengo bidea.

Munduak khendu nahi

Darokun Fedea

Hemendik altxa bedi

Indarrez bethea.

Gur' arbasoak lehen

Oi zer fededunak!

ama zuganat ziren

maiz ethortzen hunat.

Orai ere gu hemen

Gare Eskualdunak,

Maiz zure laguntzaren

Beharra dugunak.

Othoitzez gagozkitzu

Hemen zure oinetan:

Fedea finka zazu

Gure bihotzetan:

Osasuna iguzu

Gorphutz arimetan:

Zerurat hel gaitzatzu

Zure besoetan.

ANDRE DENA MARIA SARRANTZEKOA

Oi, Andre Dena Maria, Sarrantzeko Brijina,

Oi, zu Jainkoaren Ama, Zeruko errejina,

Zure Semeaz zu zare gure Ama egina.

Toki hau zen lehenago oihan, sara, arantze;

Eskualdunek bide zuten izendatu Sarrantze.

Orai hobeki deit laite Mariaren baratze.

Badu hurren mila urthe, ibai horren erdian,

Birjinaren bultu beltx bat, hor baitzen aspaldian,

Atxeman zutela xutik harroken agerian.

Mirakuiluzkoa zela dirudi eder hori,

Ospeka horrat jendea urrundik zen ethorri.

Birjinaren botherea agertu zen orori.

Handik khen, ereman, ebats, zer ez zioten egin!

Espainia-Jakan barna gorde ere bai behin.

Bera hunat itzulia bethi zuten eredin.

Erregeak berak ziren ethortzen Sarrantzera,

Gorphutz eta arimako fagore galdetzera;

Asko ere da hemendik sendaturik athera.

Eskualdunek, o Maria, toki hau maite dugu.

Orai ere zuregana huna nun garen heldu.

Eskualdunaren fedea ez da oraino galdu.

Munduko ibai gaixtoak geramatza borrokan.

Eskualdunak gauden xutik fedearen harrokan.

Iduk gaitzatzu, Maria, othoi, zure besotan.

ANDREDENA MARIA PILHARREKOA

Eskualdunek, o Birjina Maria,

Amodio, ohore dautzugu.

Zein zaren on, puxant, miragarria,

Nork sekulan aski erranen du?

Eskualduna zure arbasoekin

Jende zela diote denboraz;

Zure odol bereko gare egin

Zure Seme Jesusen odolaz.

Gure Ama zarela orhoit zaite

Gurutzetik Semeak emana.

Zure haurrak hain gaitutzu gu maite,

Zu baitzare Jainko baten Ama.

Mundu huntan oraino zinelarik,

Gureganat hunat zinaizkigun;

Eskualdunak lehen lehentarik

Zuk gintutzun athera fededun.

Santiago, zure Apostolua,

Gu salbatzen zinuen lagundu.

Zuk orduan utzi Pilhar saindua

Saragoitzen ohoratzen dugu.

Pilhar hortaz, gure Ama maitea,

Nahi duzu berma gaiten zuri,

Gogor eta azkar gure Fedea

Izan dadin harri hoi iduri.

Hemezortzi ehun urthe baditu

Fedearen gutan landatzeak;

Orai arte leial gaizko gelditu,

Gu fededun nahaste gabeak.

Eskualdunei Fedea khendu nahiz,

Etsai gaitzek gaituzte hertsatzen.

O Maria, zu gure alde jarriz,

Deusek ere ez gaitu lotsatzen.

Gure zuzen lurrekoak galdurik,

Oso dugu bederen Fedea:

Eskualduntzat ez da ezaguturik

Gutartean sinheste gabea.

Othoi, lagun gaitzatzu, o Maria,

Gure behar ordu guzietan,

Osagarri, ontasun, familia,

Zerurako gure urhatsetan.

SAN JOSEPEN KANTIKA

      (1891)

O Josep, zein handia den

Zuri eman gozoa!

Zu baitzare Birjinaren

Espos berthutezkoa:

Jainko-Seme-Gizonaren

Lurreko burasoa;

Zeruko Jainko Aitaren

Ordaina, lekhukoa.

Jesus sorthu baino lehen,

Zerutik ikhasia,

Zuk, Josep, bazinakien

Haur horren ethorkia:

Arrotz leihorrik gabeen

Abere atherbia,

Gerthatu zen Bethelemen

Jesusen sorthegia.

O Josep, oi zein miteki

Jesus haurra askotan

Adoratuz zein umilki

Besarka zinadukan!

Aingeruak han egoki

Zuri beha herronkan;

Hain baitzagoan goxoki

Haurra zure besotan.

Haurra hartuz Amarekin,

Tristerik Herodesi,

Josep, Esiptoan barna

Juan zinaizkon ihesi.

Lehengo Josepen fama

Han zen oraino bizi;

Han zuk profeten errana

Zinuen gertharazi.

O Josep, Nasarethera

Itzuli zinenean,

zer bakea, zer gozoa

Etxe haren barnean!

Zurekin Jainkoa bera

han ari zen lanean,

Munduaren argitzera

Agertu aintzinean.

Ikusgarri dohatsua,

Josep azken hatsetan:

Jesus besarka lothua,

Maria nigarretan...

Hiltze hori, zer Zerua,

hekien besoetan...!

Hel zakizkit, o Saindua,

Niri oren beretan.

JONDONI PETIRI
EDO PIARRES APOSTOLUAREN
KANTIKA

            Hunen aire berezia ez dakitenentzat,

            aire ezagutu hau: Uholde baten pare.

      Hasteko eta kopla artetako errefaua

      1. Hau, Jondoni Petiri herriko

      patroina dutenek kantatzekoa.

Gure Patroin Saindua, Jondoni Petiri,

Egiozu guretzat othoitz Jainkoari.

      2. Hau, Jondoni Petiri patroin

      ez den herrietakoa.

Apostolu handia, Jondoni Petiri,

Egiozu guretzat othoitz Jainkoari.

Piarres itsasoan zen arrantzan ari;

Jesusek ikusirik erran zion: «Haugi:

Hire anaiarekin niri jarraik hadi;

Nik eginen zaituztet jende arrantzari».

Bi anaiek guziak zituzten han utzi

Eta deus gabe ziren jarraiki Jesusi.

Gero zuen Piarres Jesusek hautetsi

Bere Apostoluen bildumako nausi.

«Nor naiezela, diote?» Jaunak galdeginik,

«Ni nor naizen nahi dut, entzun zuenganik».

Hau ihardetsi zion Petirik lehenik:

«Kristo Jainko Semea zarela diot nik».

«Ene Aitak argituz zeren mintzo haizen,

Hire gainean diat Eliza finkatzen:

Haren zimenduko haut harrokatzat hartzen,

Ifernuko oldarrek higi ez haitzaten».

«Emanen darozkiat, zeruko gakhoak;

Arimen salbatzeko podore osoak:

Hik laxatuak edo lothurikakoak,

Berak egintzat ditik harturen Jainkoak».

Piarres hola zuen Jesusek ezarri,

Lurreko Elizaren lehen buruzagi;

Artzainen beren artzain, gida eta argi;

Egia fedezkoen trenkatzaile garbi.

Piarresen untzia behin itsasoan

Kalerna zirimolez hondatzera zohan.

Jesus lo baitzagoen, deskantsu osoan;

«Jauna salba gaizatzu», oihuz dagozko han.

Jesusek xutiturik dio kalernari:

«Nik manatzen baitaiat, ixil bara hadi».

Nausiak manu hori egin bezein sarri,

Itsaso 'ta haizeak geldi ziren jarri.

Orai ere iduriz, untzi hura bera

Munduko uhinetan lohake galtzera:

Jainkoak lo dirudi; bainan gauden beha...

Eliza garhaitzale da bethi athera.

Goiz batez Piarresi untzira sarthurik,

Jesusek erran zion «Sarea zak aurdik».

«Jauna, ez dut atzeman sarean deus gaur nik.

Bainan aurdikiren dut berritz, zuk erranik».

Piarresek sarea botatu orduko,

Arrainez betheegiz haustera dohako.

Jesusen oinetan da jartzen belhauniko:

«Jauna, bekhatoros naiz, zuri hurbiltzeko».

Nausia ukhaturik, geroztik Piarres,

Khiraski egun oroz ari zen nigarrez;

Jesusen amodioz bihotza suharrez,

Minez zagon, mundua sustatu beharrez.

Bere Aitarengana Jesus igan eta,

Petirik zuen oso Elizaren artha.

Erromaz egin zuen bere hiri hauta.

Girixtino guziek hura zuten aita.

Piarresek Fedea hain zuen hedatu,

Nun Enperadorea baitzen asaldatu.

Hiltzera zuenean hunek kondenatu,

Buruz behera zuten gurutzefikatu.

      Azken kopla berex hau mariñelentzat da:

Gu ere zu bezala Jondoni Petiri,

Itsasoko mariñel eta arrantzari...

Gure nekhe gaitzetan oihuz gaude zuri;

Ai! izan zakizkigu othoi urrikari.

SAN FRANTSES ASISEKOA

San Frantses Asistarra bizi zen mendean,

Arima zerutiar hainiz zen lurrean.

Hura zuten guziek zeruko bidean

Buruzagitzat hartu beren aitzinean.

Sortzez aberats baitzen, halere gazterik

Jarri zen deus ez nahiz Jainkoaz bertzerik;

Jende beharreneri guziak utzirik,

Athez athe zabilan, sabela goserik.

Mundua harritua saindu huni beha...

Mirakuilu bat zaio hunen berthutea.

Jende beharrarentzat oi! zer ohorea!

Zer kontsolatzailea San Frantses pobrea.

Bizitze pairakorra, othoitza, barura,

Horra zer bidez zohan San Frantses zerura.

Guk ere har dezagun berdin bide hura;

Gure salbamendua hala da segura.

Jesusen oinhazetan bihotza igeri,

San Frantses amodioz zen erretzen ari.

Jesu Kristok ziozkan zilatu bortz zauri,

Bortz zauri odoletan, bereak iduri.

Nork erran zauri hetaz zuen min samina,

Eta min harekilan haren atsegina!

Bere Jainkoarekin hain zen bat egina,

Nun izen goitikoa baikhar Serafina.

Hauk ziren San Frantsesen hatsberak, oihuak:

«Oi amodioaren atsegin sainduak!

Oi penitentziaren kontsolamenduak!

Holako gozorikan ez du ez munduak».

SAN BERNAT

San Bernat munduan zure bizia,

Oi! zer bizi saindu, miragarria!

Et' orai zeruan zoin den handia

Zure zoriona, zure loria!

Ethorkiz aberats puxant zelarik,

Mundua lausenguz zagokolarik,

Bernat, salbatzeko oro utzirik,

Mundutikan ihezgan zen gazterik.

Maiz egun osoak barur egonez,

Gabazko loari ukho eginez,

Dena xukatua garraztasunez,

Bethi othoitzean zagon auhenez.

Etsaia, gau batez eta neguan,

Lohiki zitzaion hasi guduan.

Bernatek zer zuen egin orduan?

Lephoraino sartu ur hormatuan.

Bere khar sainduaz gero hasi zen

Bazterren sustatzen eta argitzen

Jendetan zer nahi gaitzen sendatzen,

Populu-ta-printze, denen higitzen.

Bernaten bihotzak erran ez daite

Jainkoaren Ama zein zuen maite.

Amodio beraz, ai! baleraite

Gure bihotz hotz hauk orobat bethe!

Gu hemen ilhaunik haur flako batzu

Mundupetik zuri oihuz gaudetzu.

San Bernat maitea, lagun gaitzatzu

Zerutik guretzat othoitz egizu.

SAN JOANEZ-BATIXTA SALHAREN KANTIKA

      Errefau hau lehenik kantari berexiek

Joanez Salha, haurren Apostolua,

Jende xehearen ongile khartsua,

hain lorios orai zerurat altxatua,

    Izan zaite laudatua.

      Guziek lehen kopla hori bera errepika,

      haste huntan eta segidako kopla arte guziez

Bai mundu guziak, Joanes Batixta Salha,

Sainduen herronkan ohora zaitzala:

Gu ere Zerurat hel baginte, oxala!

    Bermaturik oro zu bezala.

San Joanes Salharen lehengo burhasoak,

Eskualdunak ziren, Ziboz Salhakoak.

Gu balin bagare haren odolekoak,

    Izan gaiten bihotz berekoak.

Haurrean aingeru, gaztean oi! zein garbi,

Bere lagunekin bethi maitagarri,

Aberats emaile, beharrei urrikari,

    Gero bera deus gabe zen jarri.

Gazterik jakintsun, apheztu 'ta hasi zen

Nekhazalen haurren eskolara biltzen.

Jende xeheari guziz emana baitzen,

    Heien aita zuten orok deitzen.

Osagarriz ahul, egun osoz nekhean,

Gabaz oren luzez zagon othoitzean.

Urthe gehiena zeraman barurean,

    Gorphutzaren mainen beldurrean.

Nahiz duen hanbat bihotz eta berthute,

Etsaiek maiz gerla egiten diote.

Hek eginik ere laido bai eta kalte,

    Berdin ditu bihotzetik maite.

Saindu amultsua, zure ondokoetan

Zu zare oraino bizi heien baithan,

Haurren altxatzea irakaspen onetan

    On da guziz zure eskoletan.

Oi Jan-Batixt Salha, gure saindu maitea,

Othoi lagun zazu Eskualdun jendea;

Iduk dezan bethi azkar bere Fedea,

    Aspaldiko bere ohorea.

SANTA GRAZIA

      Errefaua

O Santa Grazi maitea,

Gure lorea zare zu!

Zure Eskualdun jendea

Zerutik zuk lagun zazu.

Grazi paganoetarik

Luzitanian zen sortu;

Aitak jakin gabetarik

Goizik zen giristinotu.

Gazte, eder, aberats zen,

Aingeru bat bezein garbi;

Ez zen Jainkoari baizen

Bere hautuz eman nahi.

Bainan aitak hitzemana

Narbonako printze bati,

Zeramaten hunengana

Saragoz hirian gaindi.

Birjina giristinoa

Gelditurik Saragozen,

Hango prefet paganoa

Laster hari ohartu zen.

Prefet hau zen Daziano,

Kristauen etsai nausia;

Berriki zuen oraino

Bixintxo hil-arazia.

Entzun baitzuen zein eder,

Zein aberatsa zen Grazi,

Haren dohaineri aiher

Preso zuen har arazi.

Manatzen dio lehenik

Arnega dezan Fedea.

Grazik: «Jauna, ez dut ez nik

Utziren Jainko neurea».

Hasten zaio burregoa

Ukhabil ukhaldiz joiten.

Geldi-geldia, gaixoa,

Nigarrez zaio egoiten.

Zaldi baten buztanari

Emana sokaz estekan;

Zaldiaren lauhazkari

Grazi darraiko herrestan.

Burdin orrazez harraska

Larrua diote khentzen;

Zango besoak tiraka

Diozkate atheratzen.

Bulharrak ere errotik

Trukesez zaizko khenduak,

Gibel-erraiak barnetik

Kanporat dilindatuak.

Halere Grazi martira

Oraino dago bizirik,

Zeruetarat begira,

Oinhazeak ahantzirik.

Presondegian, gaixoa,

Hola zuten berritz sartu;

Handik zitzaien usoa

Bere hegalez airatu.

Orai bethiko biziaz,

Grazi han zare gozatzen,

Zure odol ixuriaz

Orai zare loriatzen.

Jainkoaren baratzean

Hain eder zaren arrosa,

Maiteki gure artean

Deitzen zare Graziosa.

Arima zeruan eta

Gorphutza presondegian;

Santa Grazia gordeka

Ezarri zuten hobian.

Bakea jitearekin,

Kristauek lehen urthetan

Eliza bat zuten egin,

Sainda hunen ohoretan.

Ohoin batek Sainduari

Beso bat baitzion khendu,

Ebatsi 'ta gorde nahi...

Mendi hautan zuen galdu.

Urhez eta diamantez

Beso hau zen estalia;

Bainan holako ebastez

Ohoina ezin balia.

Handik laugarren mendean,

Huna nola zen besoa,

Santaugraziko lurrean,

Atxeman oso osoa.

Zezen bat oihan heietan

Egun oroz zen ikhusten,

Adar puntak su kharretan,

Haitz bati belhaunikatzen.

Aphezak lekhuko hartuz,

Jakin zezaten zer zen han,

Haitz barne kofa miatuz,

Besoa zuten atzeman.

Eliza bat han berean

Egin izan zen hortako,

Arroztegi bat aldean

Arrotz beilariendako.

Sei mendez, hamar kalonje

Santagrazin egon ziren,

Lehenik harroken jabe,

Gero laboratu lurren.

Higanot etsaiek gero

Denak zituzten herrautsi,

Ereman ahalak oro,

Besoa ere, ebatsi.

Erreleki hau galdu 'ta

Jendeak zauden nigarrez,

Saragozerat oihuka,

Hunen ordain bat beharrez.

Santa Graziren erhi bat

Ardietsiz Saragoiztik,

Ekharri zuten herrirat,

Eta han dago geroztik.

Erhi hura bera denez

Santagrazin altxatua,

Gure Jaun Aphezpikuez

Bethi da begiztatua.

Santa Graziren erhiak,

Oraino hango beiletan,

Sendatzen ditu eriak

Maiz gaitzik handienetan.

SANTA LUZIA

Jesus Birjinen esposa, Oi! zu, heien bizia!...

Zein eder zure aldean dagon Santa Luzia,

Garbitasunaren arthak martir hil-arazia.

Luzia gazte, aberats, dohainez gainditua;

Loriaturik zagoen zuri beha mundua.

Bainan zure loria zen garbitasun saindua.

Santa Agatarat beilaz joanik amaren lagun,

Ama eri maite hura han sendatu zitzaitzun;

Zure birjina botua han onhetsi zerautzun.

Luzia agindua zen pagano printze bati.

Entzunik utzia dela, printze hori bekhaizti,

Luziaren odolez du ezpata gogo busti.

Luziak hilen dutela laster baitu aditu,

Jadanik bereak oro pobreri eman ditu.

Berthutez, edertasunez, aberats da gelditu.

Giristinoen etsaiek egin zuten zer-nahi,

Arnegarazi beharrez fedea Luziari.

Lausenguz ala bortxaka debalde dire ari.

Prefeta bere tronutik, burregoak aldetik...

Zu ere, printze gaixtoa, errabian barnetik.

Nehork ez diro aldaraz Luzia berthutetik.

Ez gizonez, ez idiez, ez su emanik ere,

Ez dezakete Luzia higi-araz batere.

Ezpata lephotik sartuz hiltzen dute halere.

Zeruan baizaude handi, gure Patroin maitea,

Beira zazu bethi azkar gure baithan Fedea;

Ez dezagula nehoiz utz zerurako bidea.

AITA SAINDUARI

      (1877)

            Airea: Gernikako arbola

Erromako aldetik zer da argi hori?

Egiak dauku handik argitzen orori.

Beha dezogun beha bethi Erromari,

Erromako Eliza Ama Sainduari;

Beha dezogun beha umeek Amari.

Hara Aita Saindua Jesusen ordaina,

Aphez Soberanoa, artzainen artzaina

Jaundoni Petiriren ondoko zuzena.

Fedeaz dohanean tronpa ez daitena:

Erromatik mundua argitzen du dena.

Piarresi ziozkan guretzat Jainkoak

Atxikitzerat eman argi fedezkoa!...

Argi berak daduzka haren ondokoak

Munduko goibeletan ezin histuzkoak,

Orai hastean bezein garbi-ta osoak.

Jesusek Piarresi erran zion behin:

«Elizaren zimendu hi behar haut egin.

Hartako diat nahi harriz izan hadin.

Ez zirok deus irabaz etsaiak hirekin,

Berak dik minhartuko hi jotzearekin!».

«Hire gain uzten diat ene arthaldea.

Bildotsen bai ardien xuxen alhatzea.

Hiri zagok Anaien beren azkartzea:

Hik idek edo hets duk zeruko athea:

Hik duk ene gakhoen podore bethea».

Munduko nahasduren ulubiak ditu

Orai arterainoko guziak suntsitu.

Piarresen harroka guti da higitu:

Elizaren arbola xutik da gelditu;

Inharrosteaz zaizko erroak handitu.

Lurreko puxantziek uste zuten eiki

Aise behar zutela Eliza aurdiki.

Berak dire erori!... gero ezin jeiki!

Guziak goaki bainan Eliza egoki...

Hemeretzi menderen berri ja badaki.

Erroma! o Erroma! Hiri aiphatua!

(Lehen oro harena omen zen mundua.)

Piarresen harroka han da landatua,

Eta mundu guziko Eliza Saindua

Dena haren gainean da asentatua.

Nork erran Piarresen Erroman sartzea?

–Laster ohartu hintzen Enperadorea!–

Biak nausi, elgarri jartzen dire beha:

Bat artzain ona bezein otsoa bertzea:...

Hauta zak hor Erroma zoin dukan hobea!

Hainbertze girixtino odol iretsirik;

Berari odol hura zainetan sarthurik,

Erroma xutitu zen girixtinoturik.

Enperadorek berek tronutik jautsirik.

Aita Saindua zuten utzi han jarririk.

Aphez eta Errege: bi bothere betan,

Oi! zein ederki dauden haren eskuetan!

Ez da sainduagorik buruzagietan:

Nor da zuzenagorik, nor khorodunetan?

Gaixtaginek hortako dute begietan!

Munduak Erromari zer dio galdetzen?

Egi eta gezurra han bake ditezen.

Horra beraz mundua zertaratu haizen...

Egiarik ez nahi hautsiz-mautsiz baizen!

Bainan Aita Sainduak osorik dauk zaintzen.

Munduko nausitasun guzien gakhoa,

Horra Aita Sainduak duen eskukoa:

Lurrekotzat emana zerutikakoa.

Hori hari khen eta nork duke dretxoa

Gizonak gizonari deus manatzekoa?

Oi zein handi zein eder, zein gora zaren zu!

Zuri loriatuak beha gogozkitzu.

Aita Saindu maitea, haur bihotzdun batzu,

Eskualdunak gu ere zureak gaitutzu:

Zurerik baizen ez da Eskualduntzat haizu.

LEO XIII AITA SAINDUAREN OTSALDIA

FRANZIAREN BATAIOKO

            XIVgarren mende burukotzat egina

            Latinetik lokabizki eskuararat itzulia

Lurreko jendakien goiti beheitiak

Jainkoaren eskuak dabilzka guziak:

Handienak aphalduz, goratuz ttikiak:

Zuzena nun den daki haren zuhurtziak.

Klodobe errege zen sortzez paganoa;

Alamanekin zuen gudu bat gaixtoa;

Ezin trenka baitziron etsaien lerroa,

Othoiztu zuen oihuz Kristauen Jainkoa.

Klotildaren Jainkoa, othoi hel zakizkit;

Etsai hau jotzen badut, zure naiz oraitik.

Girixtino natzaitzu eginen gogotik,

Ez dut Frantzian nahi Jainkorik zu beizik.

Klodobek othoitz hori egin dueneko,

Soldadu uzkurrenak sutan jartzen zaizko.

Heien oldarra nihork ez du atxikiko:

Etsai hilez bertzeak ihesi dohazko.

Orai Erremintserat hail Klodobe gaitza;

Atxikak Jainkoari eman dukan hitza.

Han bathaiatu eta berri zak agintza,

Lagunduren dukala Jesusen Eliza.

Erremiko elizan sartzen da errege:

(Girixtino Klotilda zuen ja andere.)

Aphezpikuak dio ematen hau lege

Adoratu idolak oro detzan erre.

Aphaldu duenean Klodobek burua:

Heldu zaio alderat Jaun aphezpikua:

Eman dioenean bathaio saindua,

Errege han dagoko besarka lothua.

Erroma zabal zatzu bai zure erraiak.

Amatzat hartzen zaitu Frantsesen jendaiak.

Bazterrak nahi ditu zuretzat nasaiak,

Ez dakizkitzun hurbil hauzotik etsaiak.

Erroma khendu nahiz Aita Sainduari,

Hauzo gaitzak zitzaizkon usu gerlan ari.

Pepin frantses erregek hek jorik bi aldi

Emendatu ziozkan lurrak Erromari.

Oi zein den ukigarri orhoitzea bera

Nor ziren gan lehenik Jerusalemera!

Frantziatik ziren hek ospeka athera,

Jesusen hobiaren Turkoer khentzera.

Angelesa Frantzian sarthurikan nausi,

Gizon aski azkarrik ez baitzaiten kausi,

Nexka batek zituen gudutan herrautsi,

Khoro galdua ere erregeri jauntzi.

Hamalau mende huntan Klodobez geroztik,

Zenbat ongi dathorren haren bathaiotik!

Jainkoak berak dauka Frantzia besotik.

Deusek zoratu gabe, egon dadin xutik.

Egoadi girixtino jendaia suharra:

Ez zakala gal hire ohore zaharra:

Begira zak Fedea eta haren kharra:

Hark darok idukiren bethiko indarra.

Beretu baihinduen Jesusek aspaldi;

Haren etsaier buruz bethi bihur hadi.

Denek elgar maite 'ta denek elgar adi:

Batasunak orotan indarra dik handi.

Klodoberen bathaio urthabethetzeak

Aurthen ditu Frantzian eder ohoreak.

Bathaiharri hartara bil beitetz ospeak,

Berritz indar har dezan han gure Fedeak.

Ekhialdean barna, Frantsesen izena,

Bethi da gehienik aiphatua dena:

Basa jendetaraino, guziz urrunena,

Frantsesa de Fedea hedatzen duena.

ESKUALDUNEK AITA SAINDUARI

            Bere lehen Mezaren berrogoi eta

            hamargarren urtheburuko

Denbora goibel hautan zer ikusgarria!

Erromari beha da mundua jarria.

Handik heldu baitzaiku Zeruko argia;

Han baita Aita Saindu Leone handia.

Orai du hamar urthe dela Aita Saindu:

Haren Apheztasunak mende erdia du.

Urre-eztaien besta denek zor diogu:

Biba! Aita Saindua, dugun egin oihu.

Aphezpiku maitea bazohaz zu ere,

Erroman egiterat Aitari ohore.

Fedez eta bihotzez zurekin bat gaude;

Eskualdunez Aitari mintzaturen zare.

Eskualdunen arima, o! Aita Saindua,

Zuri bai zuri dago tinkoki lothua.

Bethi haren Fedea zutaz argitua,

Garbirik dago eta ezin bentzutua.

Hirur Fededun alde lehengo mendetan,

Bazituen Elizak gure herrietan.

Hirur heien izenak nahi laizte betan,

Gure Aphezpiku bat aiphatzen denetan.

Othoitz hau entzunazu o! artzain nausia;

Baiona izan dadin, alkhi berezia,

Leskar et'  Oloroni izenez josia...

Eder da hirur lorez Khoro bat jauntzia!

APHEZ BERRI BATENTZAT

      Hastean eta kopla artetan denek errepika

      Aphez soberanoa,

      O Jesus, zare zu,

      Gure aphez huntarik

      saindu bat egizu.

Gure aphez gaztea horra aldarean,

Jesusek ezarria bere podorean:

Herritarrak hor gaitu oro bihotzean:

Guretzat hari zaiku orai othoitzean.

Horren aitamek dute ohore atsegin,

Beren semea aphez baitzaiote egin.

Haur haurretik zioten Jainkoak galdegin;

Dohainik ederrenez du orai berregin.

Oi zein dohatsu zaren zu gure apheza!

Zein hunkigarri zaikun egun zure Meza!

Zure bihotzak Jesus hor besarka beza;

Zorion handienaz orai zaite goza.

Hor zure inguruan Aingeruak ere

Jesusen adoratzen ahuspeka daude;

Zu xutik, hor hek baino gehiago zare;

Ez dute zuk bezenbat hoiek hor bothere.

Kontsekrazionean zure erranera

Zerutik jausten zaitzu Jesus aldarera:

Jainko gizon egina bizirik berbera,

Zuk ematen daukuzu ogitzat jatera.

Jesusen hunkitzeko, zer esku garbiak,

Ahal zaduzkan Ama Birjina Mariak!

Zureak ere dire sakratu berriak,

Krismaren gantzudurez oraino bustiak.

Zu behar zare izan arimen argia,

Zerurako bidean heien gidaria;

Ardi galdu direnen Artzain bilharia,

Guziz berthutearen etsenplu garbia.

Aphezaren bihotza bethi zabaldua,

Bekhatorosarentzat zer ihes lekhua!

Huni aithortuz geroz egin bekhatua,

Urriki duenari zaio barkhatua.

Azken orenetarat hurbildua denak

Aphezaren laguntzak ditu beharrenak.

Hark eman Sakramendu biziko azkenak

Dire ondorioa eternal dutenak.

AITA BENEDITINOERI

            Ce Cantique fut composé pour l'installation
            des Pères Bénédictins à Belloc (Urt)

      Errefaua

Ongi-ethorri, Aita onak,

Jainkozko gizonak.

Nor dire hauk, heldu direnak

Desertuaren barnetik,

Gu salbatu beharrez jenak,

Iduri bertze mundutik?

Gure bekhatuen hobenak

Berek pagatzea gatik,

Hoiek dire ez ditezkenak

Bara penitentziatik.

Badu hamalau ehun urthe

San Benedit sortu zela.

Aberats, eder eta gazte,

Guti zen hura bezala.

Munduan salbatzea nekhe

Izanen zitzaiola,

Mundutarrek entzuten dute

Desertuan gorde dela.

Zer zoriona, zer bakhea

Beneditek desertuan!

Seguretik han salbatzea

Zein gozo zaion orduan!

Hargatik, non zagon gordea

Jakin baitzuten munduan,

Osteka sartu zen jendea

Haren batasun sainduan.

San Benediten familia

Geroztik zein den hedatu!

Legegabeen azkazia

Hark du jende on moldatu.

Familia haren hazia

Gure lurretan da sartu.

Zerutiar hoien bizia

Orori zaiku gorestu.

Munduko gozoen ondotik

Herratuak gabilzanak,

Ikusten dugu oraikotik

Nor diren dohatsuenak,

Jainkoa maitatuz gogotik

Zerurat xuxen dotzinak.

Hala nola, oroz gainetik,

Baitire Beneditinak.

II. ARTZAIN BELTXAREN NEURTHIZAK

AINTZIN HITZAK

Elhe onak hitz murritzez

Ez du gozo hanbatik;

Egia hil laite hotzez,

Deus ez balu soinetik.

Artzain beltxa da neurthizez

Mintzo mendi gainetik.

Artzain beltxa beha dago

Mundu huni aspaldi;

Ikhusirik baitu frango,

Denez mintza baladi.

Zenbeit ditu erran gogo

Kantuz delarik ari.

Kantu berri edo xahar

Hanbat baitzen jadanik,

Batzu omen laizte behar

Hautuz berex emanik...

Huna orai zenbeit bakhar

Artzain beltxaren ganik.

Askoren kanta da bethi

Tilili-ta-talala:

Hitz bat gabe, aire bati

Jo zak eman ahala.

Astoak ere badaki

Orroaz halahala.

Hitzak xuxen arrimatuz

Piko, soinu berdinez,

Dohazila lerrozkatuz,

Airez, hegal arinez.

Artzain beltxa dago kantuz,

Berak hala eginez.

Jakintsunen erranetan

Behar bada sinheste,

Ederrena mintzaietan

Eskuara da, diote.

Eskualdunek arrotzetan

Hortaz ohore dute.

Eskualdunek arrotzekin

Ahanztea Eskuara,

Odolari hori berdin

Ukho egitea da.

Gauden erne sar ez dadin

Ahalke hoi gutara.

Eskualduna, hor, ematzik

Hire kantu ederrak;

Irrintzinaz ere atxik

Harroturik bazterrak.

Ez bahu traba arrotzik

Zer egin hiro? errak.

–Alegiak–

BILDOTXA ETA OTSOA

      (1873, Sara, 1. saria)

Primadera goiz batez, xirripa batera,

Ama gabe, bildotxa gan zen edatera.

Hantxet ari zelarik xurga xurga bera,

Oihanetik otsoa zitzaion atera.

Otsoak, goraxago urean sarturik:

«Ur hau, erraten dio, zikhintzen dautak hik».

–Bildotxak errepusta: «Jauna, nik nihundik

Hemendik ez dezaket zikhin zure urik».

–«Ixil hadi, kixkila, jaz ari baihintzen

Ene fama onaren nun-nahi funditzen».

–«Jaz ni oraino, jauna, sortzekoa nintzen;

Amaren ttittirat naiz oraino ibilzen».

–«Hire anaia zuan, hi ez balin bahaiz».

–«Ez dut nik anaiarik; ume bakharra naiz».

–«Hots! zuetarik norbeit entzun diat nik maiz.

Nitaz bazerasala zer-nahi elhe gaitz».

Hortan zen bildotxari oldartu otsoa,

Eta bi klaskaz zuen iretsi gaixoa.

Azkarrak duenean partida flakoa,

Hauzia zoinena den erran gabe doa.

Otsoak bildotxari egin zioena,

Jainkorikan ez balitz, nork liro kondena!

Jainko legetik kanpo zertan da zuzena?

Galde ezazu indarrez zoin den nausi dena.

BELEA ETA AXERIA

      (1873, Sara, 1.saria)

            Aire zaharra

Bele beltxak haragi puska bat mokoan

Jan gogoa zadukan, haitz baten kaskoan.

Axeria ihizin han gaindi baitzoan,

Usainka eta beha trikatzen zaio han.

«Egun on, Musde Bele, zer jaun ederra zu!

Zure lumen dirdiraz llilluratzen nauzu.

Kantari eder baten fama ere duzu.

Nahi zintuzket entzun; eia, kanta zazu».

Belea lorietan hasten da kantatzen,

Duelarik zehe bat mokoa zabaltzen.

Bere zitzia zaio lurrerat erortzen.

Axeria hain xuxen altxatzeko han zen.

Axeriak: «Milesker, dio beleari.

Ez gaitela, to, fida lausengariari,

Ez eta ere gure eder usteari.

Jaki hau daiat hartzen hitz on horren sari».

ASTO BAT ERRELEKIEKIN

      (1864)

            Aire zaharra

Asto bat kargatua erreleki sainduz,

Triki triki bazoan panpalina soinuz.

Jendea, erreleki hoieri inguruz,

Zeinatuz paratzen zen  ukhurturik buruz.

Ohore hoi astoak beretzat zadukan;

Ez zuen egundaino holakorik ukhan.

Jendeen agur hoiek ikhustearikan,

Irrintzinaz hasten da, lorian, jauzikan.

Norbeit, ohartuz horren atrebentziari,

Oihuz hasi zitzaion: «Ai! zer astoa hi!

Ez gaituk, ez, agurka hiri buruz ari;

Bainan hik bizkarrean deramakanari».

Zenbat den bazterretan asto horren pare!

Zeren diren aberats baitute ohore!...

Aberatsak, hartzekotz ohorea bere,

Behar luke diruaz bertzerikan ere.

AXERIA ETA AKHERRA

      (1884)

            Aire zaharra

Akher zahar bat eta axeria behin,

Elgar lagun harturik bidaiaz zoazin.

Beroz eta egarriz biek elgarrekin

Zupu baten zolarat zuten jauzi egin.

Zupuko ur hortarik aski edan eta,

Ateratzeko dute xutegi pareta.

Han preso egotea ez dela josteta...

Axeriak dabilka asko gogoeta.

Axeriak erraten dio akherrari:

«Beha zak, to, gogota zertaz naukan ari.

Bizkarrez bai adarrez zer zurubia hi!

Paret horri xut-xuta hortxet phara hadi».

Akherrak lorietan: baietz bai gogotik.

Paretari bi besoz ematen da xutik.

Laster da axeria ilkitzen zuputik.

Akher gaizoa orai zer eginen duk hik?

Kanpotik axeriak: «Egik hik orobat.

Bertzenaz ehintzen, to, sartu behar horrat.

Nik hemendik hiretzat deusik ez ziroat...

Aintzinetik zertako ez beha gerorat?»

Zenbat bi zangotako axeri holako!

Guri esker baitire jarriak goraxko!

Arren gutan zenbatek errekan beharko,

Ez baigaituzte heiek handik aterako!

KHUIA ETA HEZKURRA

            Airea: Iruten ari nuzu

Haitz baten itzalean ontsa jan edana,

Perttoli jakintsuna zagoen etzana:

«Haitzean hezkur eta khuia nun emana!»

Ez zitzaioen ongi Jainkoaren lana.

«Ni izan banintz Jainko zion bere baithan,

Khuiak beharko zuen haitz adar hoietan;

Hezkur pikorrak aldiz lurrean herrestan.

Ai! zer asmua hori gogoratu zaitan!»

Perttoli jaun abila hortan lokhartu zen.

Kopetara hor zaio hezkur bat erortzen.

«Atx! dio, zerk nau hola ni atzarrarazten?...

Khuia balitz erori, aise hila nintzen».

Jainkoak egin gauzak xuxen dire denak,

Handienak bezala berdin ttikienak.

Mundu huntan Jainkorik nahi ez dutenak,

Ororen makhurtzeko hek dire lehenak.

ABEREAK IZURRITEAREKIN

      (1866)

Izurrite gorria baitzen aberetan,

Ikustekoak ziren denak ikharetan;

Hobendun handi zonbeit bide zela hetan,

Gogoratu zitzaien guzieri betan.

Hamikaho lehoina errege baitzuten,

Hark manatzen diote guziak bil diten,

Zoin den hobendun dena atzeman dezaten:

Denen hiltzea baino hobe dela baten.

Erregeren baithara oro bildu eta,

Huna Hamikahoren mintzatze onhesta:

«Jaunak izurrite hau, dudarikan ez da,

Hobenik ez baginu ez laiteke gertha.

»Noren fallaz gaitz hori sartu den gutara,

Bakhotxak gure hutsak detzagun deklara.

Hobendun bat bizirik uzten balin bada,

Izurrite hau nehoiz ez daiteke bara.

»Ni hasten naiz neureen aithortzen lehenik:

Ardi, ahari... asko hil eta jan dut nik;

Zenbeit artzain orobat, gerla hek emanik.

Ez dut uste dukedan nik bertze hobenik».

–«Biba lehoina!... zaio axeria hasten,

Ardi eta artzainak zintuela jaten!...

Ez dut uste zuretzat hori bekhatu den.

Zuk janik izaitea ohore zitzaien».

Axeriak arrozoin duela diote;

Lehoinari –hoben duk– nekhez erran daite.

Hartzek eta otsoek berdin aithor dute

Hek ere bai eginik arthaldetan kalte.

Ordean hoiek ere larri eta azkar,

Holako ihizier nol'  eta nor jazar?

Hoien hutsak ez dire handi izan behar.

Hanbat dute xuritzen handi hoiek elgar.

Axeriak hau dio: «Ez dezaket ukha,

Oilo bat hasirikan gau batez pikoka,

Uste gabez hil nuen, maiteegiz, potka.

Gostu tzar bat bazuen zeren zen koloka».

Jan hark kalte eginik zela eri egon...

Geroztik oilokirik ez zitzaiola on...

Axeria nor-nahik garbi zela zion,

Ez baitzen gezurtirik hain abilik nihon.

Hor gero azkenekotz astoa heldu da.

«Kontzientzian, dio, hau dut errenkura:

Igortzen baininduten lanetik barura,

Larreko belharretik jan dut nik ardura».

Astoaren aithorra dutenean entzun,

Denek oihuz diote: «Hoi da, hoi, hobendun!

Holako gaixtaginik ez da izan nihun.

Horra izurritea noren gatik dugun».

Beraz, zeren den asto, hor peka dezala.

Ithotzen dute eta jaten berehala.

Mundu huntako legez ere halahala,

Sakrifikatua da maiz jende aphala.

HARTZ BAT ETA BI IHIZLARI

      (1876)

            Aire zaharra

Larrugin bati behin bi Santagraziar:

«Mendian dugu hartz bat hil gogoa bihar.

Haren larrua dugu zuri saldu behar».

Tratua egin zuten hamar untza zilhar.

Bi ihizlari hoiek, biharamunean,

Goizean goizik ziren sartu oihanean.

Iduri hitz harturik, orduan berean,

Hartz eder bat xut-xuta pharatzen zaie han.

Hartza hek uste baino handixago baitzen,

Gure ihizlariak horrek ditu lazten.

Bat izai bati gora zalu da upatzen;

Bertzea, hil iduri, lurrean etzan zen.

Hartza lurrean dagon horren gana doa.

Galtzetarat eginik han zagon gaizoa.

Hartzak usainka dio hurbiltzen ahoa:

«Phu! phu! hau, bai, hila duk; hauk usain gaixtoa!»

Aphur bat ibilirik higi 'ta ingura,

(Gibel-aldetik zion sendi usteldura)

Utzi zuen jan gabe, ez baitzen barura.

Beharrik zen hain ñaphur goiz hartan hartz hura.

Hila zelakoari, hartza urrundu 'ta,

Laguna heldu zaio: «Errak, to, ez ukha.

Hartza ari baitzuan hiri mandatuka;

Zer erran daukan, niri aithorturen duka?»

–«Beharrirat hurbilduz muthur eta hortzak,

Huna zer erran dautan alimale gaitzak:

Heldu den aldikotzat, hau gogoan har zak:

Larrua saldu gabe hil behar dik hartzak».

AITA BILTZAILEARI SEME BARRAIARI

      (1865)

Aberats zikhoitz batek metaka diruak

Bethi oso zaduzkan kutxan giltzatuak.

Semetto bat baitzuen; hor, atrebituak

Harrapatzen diozka oro urdinduak.

Muthiko gaixtaginak diruaren plazan

Kintaleko harri bat ezartzen du kutxan.

Aita heldu da; bainan dirurikan ez han.

Amesten du semea han zaiola izan.

–«Seme frikun, ohoina, zer egin dautak hik?

Hik daiztak ene sosak ebatsi kutxatik.

Heiekin khendu dautak bihotza errotik.

Hilzerat nioak... hil nauk bai hik oraikotik».

Semeak: «Ori, aita, deus ez duzu galtzen.

Harri hori zaitzu hor berdin baliatzen.

Sos txar heien gozoa zuretzat deus ez zen,

Ez zintuenaz geroz hortik ateratzen».

Huntan ohart gaizkion erran xaharrari:

Aita biltzaileari seme barraiari.

Xuhur, ez xuhurregi; on, bainan ez nagi;

Bihotzdun, ez fundibil; hola laite nahi.

HARTZ PHEREKA LATZ

      (1882)

            Aire zaharra

Jaun batek omen zuen hartz eskolatu bat.

(Halako hartz guti da agertu mundurat.)

Jaunak manatuz geroz harat edo hunat,

Oro ziozkan hartzak ekhartzen eskurat.

Hartzaren nausi hori, behin baratzean,

Itzalean etzana lo zagon lurrean.

Hartzak, han baitago zain jaunaren aldean,

Uli bat ikhusten du haren sudurrean.

Behar diola hortik uli hori khendu,

Kintaleko harri bat hartzak hor hartzen du.

Ukhaldiari zaio ulia aitzindu;

Jaunaren kaskoa du harriak arraildu.

Lausengu moldegaitzek holaxe daukute

On baino gehiago maiz egiten kalte.

Amodioak balu buru 'ta berthute,

Adixkidantza ona orduantxe laite.

BURDINA ETA BAXERA

      (1879)

            Aire ezaguna

Lurrezko eltzeari burdin tupina bat

Oihuz hasi zitzaion: «haugi nere ganat.

Bazter eder ikustea ibili behainat;

Ene lagun hartzen haut hemendik aitzinat».

Eltzeak tupinari: «Jauna, ni zurekin,

Hauts errexa bainaiz ez naitekezu jin.

Bideko harri batek hunkiz geroz behin,

Segur, hamar pusketan nintzake desegin».

Tupinak eltzeari: «Ez hoin beldur izan;

Atxikiren haut bethi hi nere gerizan.

Harririk balin bada, hark arrail ehitzan,

Ni artean sarturik salbaturen hiz han».

Potikoka hor dire biak abiatzen.

Tupina eltzeari sahetsez da jartzen;

Bainan borthizkixegi baita balanbatzen,

Kisk eta kask, eltzea berak du xilatzen.

Ttiki batzu handier, munduko bidetan,

Jarreiki nahi dire maiz beren kaltetan.

Hegalik gabe gora ezin joan airetan,

Eroriak gerokotz hor daude errekan.

Flako bahaiz, ez hadin aise hauts ez xila,

Azkarrago denari ez hauzirik bila;

Hire xokotik guti aldara hadila:

Seguretik dagona hura duk abila.

BEHARRAREN INDARRA

      (1882)

            Airea: Atharratze jauregian

Aitak manatu zion seme bati behin,

Larrerat egurketa goizetik gan zadin:

«Hik ekhartzeko daiat zama bat han egin;

Osorik garraia zak; ez zakala arin».

Muthikoa larretik deus gabe heldu da.

«Aita, nik ez dezaket altxa zama hura.

Ontsa behatu diot, ez zazula duda,

Bakharrik ez naiteke lotzerat mentura».

Aitak: «Zer! ez hakien hik, behar bezala,

Beharra deitua den gizon bat han zela?

Hail, hots! oihu egiok lagun dakikala.

Beharra, o beharra, haugi berehala».

Muthikoa larrera itzultzen da berriz.

Egurrari so dago, hunkitzen du erhiz.

Gero oihuz hasten da bortz edo sei aldiz:

«Beharra, haugi, othoi... Beharra, hots! nun hiz?»

Nehor ez zaioela heltzen laguntzera,

Khexuz eta hasarrez hor lotzen da bera,

Bi haitaz altxatzen du zama bizkarrera;

Mila debruka gero derama etxera.

«Aita ez zen nehor han; egin diot oihu».

–«Nork lagundu hau bada kargatzen hoin zalhu?»

–«Beharrak nau bortxatu, orai ez dut dolu.

Oxala, bertze hura, debruak joan balu!»

Aitak, erraten dio: «Bethi hola egik,

Ontsa bermatzen denak indar handia dik,

Nik errana hoi huen; ez zuan bertzerik.

Jainkoak laguntzeko ez duk deus hoberik».

OTSOA ETA AMIAMOKOA

      (1887)

            Probintziar airea

Otsoak ahari bat baitzuen klaskatu,

Zintzurrean zitzaion hexur bat kokatu.

Amiamokoari zioen eskatu,

Othoi, plazer zionetz hura atheratu.

Bere moko luzea sarthuz zintzurrera,

Hegastinak hexurra zioen athera.

Lan-egite hoi sari, hor gure barbera

Otsoari da hasten galdez bortz libera.

Otsoak huna nola zion ihardetsi:

«Zer! hire lana daiat nik ere onhetsi.

Urus haiz, uste gabez, ez baihaut iretsi.

Hortan kito garela behar nauk sinhetsi».

Otso horren iduri da esker gabea,

Guziz meneko badu ongi egilea.

Ongiari gaizkiaz ez ihardestea,

Hau bera zaio aski hertsi den legea.

ERLEAK ETA LISTORRAK

      (1887)

            Aire zaharra

Erle kofoin bat eztiz bethea zelarik,

Listor alferrak ziren han sartu goserik.

Erleen erregina lehenik ithorik,

Erle-ume guzia khendu zuten jorik.

Listor hoiek berentzat hartzea bertzena,

Beren legetan zuten erraten zuzena.

Gauzaren edertzeko, gehiago dena,

Erleri zuten oso ematen hobena.

Erlen ezti guzia laster iretsirik,

Handik goiti ez zuten jateko poxirik.

Hasi ziren burrunbaz, hasarrez, gaitzirik,

Bizitzekorik aski erlek ez utzirik.

Erlen jabea noizbeit zaiote ohartzen;

Lasto bikhe 'ta sofre ahur bat du hartzen.

Gabaz, lo daudelarik, ditu lanhoztatzen,

Eta guziak hantxet ithorik ezartzen.

Lehengo Printzer eta Elizari esker,

Bazen hainbertze gauza handi eta eder.

Heien ebaslez eta xahutzailez leher

Lehengo jabeeri dire orai aiher.

Lehengoan asmuak aise baliatuz,

Berenak dituztela dagozi espantuz.

Berak lege-egile, Jainkoa khasatuz,

Jenden kontzientzia hil dute debekuz.

Lanho beltzen leizea gakhoz dadukana

Hasarre bethean da; ez gaiten engana.

Leizea zabal dadin laster diro mana,

Bolbora lanho batez handi da ja fama.

OTSOA ETA ZAKHURRA

      (1901)

Mundu huntako berri nahiz berak jakin,

Otsoa oihanetik athera zen behin.

Hiri eder baterat hurbiltzearekin,

Jarri zen buruz buru zakhur gaitz batekin.

Otsoa zakhurrari nahiko zen lotu.

Gaitzegi baitzitzaion, ez zen menturatu.

Zakhurra bera ere beharrik zen prestu.

Prestuaren indarrak badu errespetu.

Otsoa mehe bezein zakhurra lodi zen.

Otsoak erran zion: «Nolaz hiz hoin gizen?

Irakats diezadak zertaz bizi haizen.

Bainan ez niri erran egiarik baizen».

–«Jende aberatsekin bizi nauk aspaldi;

Egun oroz asea badiat bortz aldi;

Kozinariarekin nauk aixkide handi;

Hark niri uzten zautak jan ahal haragi».

Ezpainei milikatuz dago ja otsoa;

«Ai! nik ere, bai, banik hik dukan gozoa!...

Bainan gero zer lan duk? Gero norat oa?

Nik bezala othe duk gozatzen kanpoa?»

–«Hautematen badiat hurbiltzen ohoinik,

Eskale, makhiladun, tzarki bezti denik;

Saingaz hasten nauk eta haizatzen tiat nik.

Ez diat hori beizik hanbat bertze lanik».

Otsoa irriz zaio hasten zakhurrari:

«Errak, zer duk lephoan uhal eder hori?»

Zakhurrak errepusta: «Ez erran nehori,

Hunen esteka hautsiz nauk hunat ethorri».

–«Ez naik ez, ni, estekan nehork atxikitzen;

Nausirik ez jaberik ez diat ni baizen.

Hire bizi moldeak ez naik agradatzen.

Adios, oihanerat berriz nauk itzultzen».

Libertatea zer den otsoak badaki.

Gutartean hainitzek ez dakite aski;

Libertate zuzena zer den bereziki,

Eta hura zein oso behar den atxiki.

Beren herritik asko doazi hor hara,

Hiri 'ta gobernuko enplegu hoitara,

Hetan sartuz geroztik, zer beldur ikhara!...

Behar ordutan ere maiz ezin aldara.

Laborari biziak gure basherritan

Badu bertze gozorik; ez da dudarikan.

Xuhurki, ta ximenki hantxet egonikan,

Bakotxa bereekin, eta librorikan.

GATHUA ETA ARROTOINAK

      (1901)

Gathu zahar bat bazen nere sor etxean,

(Halako bat on laite etxe bakotxean)

Egun oroz ihizin, bardin gau beltzean;

Sagu 'ta arrotoinez zagoen asean.

Saguak jan zituen guziak lehenik,

Arrotoinak ez oro, zailegi izanik.

Gutienik ustean, ixilikan jinik,

Atzematen zituen amarruz Miñiñik.

Otsaileko gauetan, gathu zahar hura

Hauzoko etxetarat baitzoan ardura;

Arrotoinen artean izan zen bilkura,

Hitzhartzeko zer egin, zertara mentura.

Arrotoin zaharrenak hau zioten erran:

«Gathuak gehiago ez gaitzan atzeman,

Kroskoila bat lephotik behar zaio eman.

Jiten bada, soinutik dezagun hauteman».

Lan horren egiterat nor zaion gan nahi...

Batek ihardesten du: «Ez ni, ez segur ni».

Bertze batek: «Ni ere ez naite atrebi».

Hola mintzatu ziren aldizka hamabi.

Berrehun han baitziren, bat ez zen athera

Gathuari lephotik kroskoil ezartzera.

Ez da aski lan baten asmatzea bera;

Askotan egitea nekhe da sobera.

HAITZA ETA IHIA

      (1901)

Haitza mintzo zitzaion behin ihiari:

«Ai! zein ez-deusa haizen ene aldean hi!

Beha zak, to, zein naukan handiagoa ni.

Hi hain herbail eta txar haut nik urrikari».

Ihardetsi zioen, haitzari ihiak:

«Jainkoak egin gaitu zu eta ni biak.

Harentzat berdin dire handi 'ta ttikiak;

Iguzki berak gaitu argitzen guziak».

–«Ez diagu berdinik deusik hik eta nik:

Hi denmendren haizeak hauka hor etzanik;

Ni ordean niagok kaskoa gorarik;

Ez diat hik bezala Jainko axolarik».

Hola mintzo zelarik ihiari haitza,

Horra nun altxatzen den kalerna bat gaitza;

Hedoi itsusi batzu airean dabiltza;

Laster dute zerua ezartzen beltz beltza.

Haitz hura hedoieri hurbilago baitzen,

Ihurtzuria zaio gainerat erortzen.

Haize zirimolak du bihurriki jotzen,

Bai eta erroz gora krisk krask aurdikitzen.

Ihi gaixoa zagon hantxet ukhurtua;

Gero ikhusi nuen berriz xutitua,

Bere mendretasunaz beraz salbatua,

Horra, jende xehea, zure etsenplua.

TRIPOTA

      (1889)

Jende beharrak ziren Pello ikhatzkina,

Eta haren emazte Koxepa Martina.

Beren etxola zuten phezoinez egina,

Eta janhari hotza thalo 'ta xardina.

Neguko arrats batez senhar emazteak

Nakhaizturik zaduzkan xardina jateak.

«Gu bethi miserian, asean bertzeak:

Makhur dire, zioten, holako legeak».

Sorgin bat sartzen zaie leihotik barnera:

«Heldu naiz hiru gauzen zuei ematera.

Galda zatzue hirur, berex bat bedera,

Nahi den bezein handi, Deus ez zait sobera».

Pello ohiuz hasten da supazter zokhotik:

«Ai! nik tripot bat banu, jan niro gogotik».

Tripot bat erortzen da, panp! ximiniatik,

Jan on bat egin dezan  Pellok oraikotik.

Martinak senharrari: «zer pelloa haizen!

Ez hakiena zerbeit hoberik galdetzen?

Balinba tripot hori, dena den, hoin gizen.

Sudurretik dilindan balitzaik gelditzen».

Martinak hitz horiek athera orduko,

Tripota sudurrera Pellori doako.

Khendu nahiz ari da, debru 'ta karako;

Sudurrarekin beizik ez du atherako.

Haur guziak ondotik, zakhurrak saingaka;

Lau zehe sudur hoiez nola ez ahalka!...

Etxean ere nola andrea balaka?

Ez diro ixilaraz han haren kalaka.

Azkenekotz Pellori burura zaio jin

Hirugarren galderik ez dutela egin.

Sudur soberakin hoi dio suntsi dadin.

Tripota suntsitzen da; orai du atsegin.

Alegia hortarik zer dagerin, huna:

Askoren gutizien funtsgabetasuna.

Bil ez badezakegu handi den fortuna,

Dugun goza bederen guttien duguna.

ELHEZ EZ, NAHIZ BAI

      (1888)

Duela ehun urthe neskatxa bat bazen,

Ezkondu nahi zela baitzuen ukhatzen.

Nahia ez da aski ez bada bat baizen.

Bi nahien eskasik ez zuen aithortzen.

Berrogoi urthetara zoala jadanik:

«Bai, hobe dut, zioen egonik hola nik».

Bainan loriatu zen galdea izanik

Manex Panplan ezkila joilearen ganik.

Oilo pare batekin doa Mariana

Herriko jaun erretor xaharraren gana,

Eta erraten dio: «Hauxe da hau lana!

Ezkondu behar naizen Erradazut, jauna».

Jaun erretor xaharrak dio ihardesten:

«Aise jakinen duzu baia ala ez den».

«Ilhuntzeko ezkilak duelarik jotzen,

Egon zaite han erne zer dion entzuten».

Ilhuntzeko ezkilak jotzen du pan pan plan.

Marianak entzun du: «Bai Panplan daut erran.

Manex Panplan ezkilak dio har dezadan.

Oraitik ez nagoke dudan ez ikharan».

Nahi den hura bethi ez daiteke gorde,

Ez bortxazkoa jasan borondate orde.

Gauza bat doanean gure gogo alde,

Makhurrik hartan baden ez zazula galde.

.

III. BERTZE GISAKOAK

XURIKO

      (1867)

Mehetegiko xakurra,

Zangoz, errainez makhurra.

Berga bat luze muthurra,

Larrutik hurbil hezurra,

Urthe guzia barura,

Zeren zen toki xuhurra.

Amak ttikitik utzia,

Esnerik gabe hazia,

Tripa errainei josia,

Uliek jaten hasia;

Xurikok bere bizia

Hola derama guzia.

Mahainpetik kokoriko,

Begira dago Xuriko

Artho axaltto bat noizko

Othe zaion eroriko.

Nausiak ematen daizko

Doan hortik bi ostiko.

Xakhur gaixoa holakoz

Merke hazten zutelakotz,

Tripa hutsik, ilhun gogoz,

Pleinuz zagon egun oroz;

Hatzka zangoz eta besoz

Nihun ez zauken kukusoz.

Ohoinak ere noiz-nahi

Horren sainga ilhaunari

Gabaz ziren irriz ari:

«Xakhur prestua hi haiz, hi!»

Gero ixiltzea sari,

Jo harrika gaixoari.

Egun batez, baratzera

Huiatzen dute lanera,

Doan oilo haizatzera,

Xakhur gose-ta -minbera,

Buztana tripaz behera,

Ihes doa gordetzera.

Martin etxeko muthila,

Zalu harturik makhila,

Haren ondotik dabila,

Xuriko xakhur abila

Lastoan ixil-ixila

Dago alegia hila.

Zenbeit gau egun bakharrez

Gorde egonik herabez,

Athera zen jan beharrez,

Hamikatua, nigarrez,

Estalia zaragarrez,

Lakhastaz eta zakharrez.

Sukaldean nihor ez da;

Sartzen da xakhur herresta.

Errekia zen prespresta,

Zeren zen herriko besta.

Usain, milik' eta jasta

Dena jaten du has eta.

Etxeko andre khexua

Hor heldu da hats-hauntua:

«Zakhur madarikatua,

Eia, hor, usu-usua,

Nik hauts artean burua,

Egik hire ordenua».

Ordenuak hau du beltza,

Denen uztea bertzentza;

Xurikok badaki ontsa

Nori zer utz, nola phentsa:

Etxekandreari gantza;

Nausiari azken putza.

Bizian gosez egonik,

Hilzean sobera janik,

Huna Xurikok erranik

Zer entzun dugun azkenik:

«Gose dagonaren ganik

Ez daitekela lan onik».

MARTIN ETA KATALIN

      (1851)

Nik bi senhar emazte baditut hauzoan,

Egun oroz goizetik hasiak haroan:

Martin maiz ostatura doakolakoan,

Katalin gathilutik ari da xokoan.

Uste baino goizxago Kattalini behin

Ostatutik etxera heldu zaio Martin.

Gathilua utzirik –horrek baitio min–

Hasten zaio mokoka Martini Kattalin.

«Hor hiza, hordi tzarra, hor hiz, alfer handi?

Ah! zer etxe jalea hartu hintudan, hi!

Hirekin bizitzeak ase naik aspaldi.

Hi, gizon baino hobe hindeken zahagi».

«Hots! Kattalin maitea, ez bada hasarra:

Zuk eta nik badugu elgarren beharra.

Zu nere bihotzean zintuzket bakharra

Zu baino eztixago ez baliz nafarra».

–«Hik iretsi nafarrak ni ez naik eztitzen,

Ez hire mozkor hatsak xutik atxikitzen».

–«Ene hatsak, Kattalin, ez hau, ez, izitzen;

Garratxagorik dainat nik hiri sentitzen».

Kattalin hasten zaio erkhatz ukhaldika;

Gizona bihurtzen da oro aurdikika:

Emaztea dakion hantxet belhaunika,

Buruko iletarik herrestan dabilka.

Hel! hel! hel! deiadarrez Kattalin hasirik,

Banoakote lotsaz izan dadin hilik;

Othoi, hots! egon diten geldirik ixilik...

Biek naute kanpora igorri hezirik.

HITZUNTZIAK

      (1857)

            Airea: Ikhazketako mandoa

Gure herrri xumetan

Zenbat hitzuntzi,

Zinez edo jostetan

Oro erasi,

Trebes, nahasi!

Beha daude nor zertan

Hobendun kausi,

Nori pitz hauzi;

Deus ez nahiz bertzetan

Onik ikhusi.

Beren hutsak utzirik,

Khexu bertzenez,

Mihiak xorrotxirik

Daude auhenez

Heien hobenez;

Nihor ez da garbirik,

Hoien erranez,

Kanpoz ez barnez,

Zenbat, hoik ausikirik,

Dagozin minez!

Izan dadin egia,

Ala gezurra,

Berdin hoien mihia

Doa itsura,

Hauts edo urra;

Denmendren iduria

Edo itxura

Dela segura.

Hain da heien loria

Bertzen malura!

Gabaz Akhelarretik

Mainguka jinak,

Hasten dire goizetik

Gure sorginak,

Debruz eginak,

Sist handik, sast hemendik.

Zer listafinak,

Laphar, ausinak!

Sendatzea luze dik

Hek egin minak.

Mihiak du salatzen

Bihotz barnea,

Eta atherarazten

Handik esnea

Edo zornea.

Mihi tzarra da denen

Zikhintzailea

Eta kaltea,

Hauzo eta ahaiden

Makhurtzailea.

Erran xaharretarik

Huna batena:

Mihia da gauzarik

Baliosena

Edo tzarrena.

Ongi edo kalterik

Den gehiena

Egin duena.

Hark dabilka, bethitik

Mundu hau dena.

Girixtinoek bethi,

Jainko legean,

Behar ginuke bizi

Batasunean,

Orok bakean.

Hitzuntzi txar bat gaizki

Mintzo denean

Bertzen gainean,

Nor-nahik diro kausi

Bera hutsean.

MENDE JENDE MENDRE

      (1882)

Lehengo denboretan ez zela deus onik,

Maiz aditzen dena da gazte hoien ganik.

Xaharra naizelakotz erran gogo dut, nik,

Oraikoez badenez errenkuradunik.

Diote berthutea, fedea, odola,

Oraiko jendeari guttitu zaizkola.

Hobe omen da orai xikana, eskola,

Bakotxa bere eta bertzez ez axola.

Haurretik mainaz galdu, gero gazte xoro,

Gure seme alaben haizu dire oro.

Burhaso 'ta nausien indarrak akhabo.

Beraz bazter xuxenik gerokotz badago.

Zenbat alfer, edale, aise bizi nahi!

Eta zenbat emanak gurikeriari!

Zenbat hortakotz aiher Jainko legeari!

Aise jendetasuna da ttikitzen ari.

Leheneko mendetan hau zen, hau, zuzena:

Denek ohoratzea berthute zuena.

Orai zer-nahi bidez gora heltzen dena,

Hainitzen agurretan omen da lehena.

Zuzen' eta makhurra, elgarri guduan,

Aspaldi etsai handi Zabiltzan munduan.

Jendea zuzenaren alde zen orduan.

Indar gaitza du orai makhurrak eskuan.

Fedea lehendanik mendratua baita,

Bihotzen hotz idorra erraitea gaitz da.

Bere burua beizik nihor ezin maita,

Izanagatik ere ama edo aita.

Ongi-egile gutiz orhoit da mundua;

Ahaidetan beretan labur da dolua.

Hila hil; osoki da etxetik khendua;

Bai eta hark utzia harentzat galdua.

Huna orai zer laiten askoren nahia:

Gezurrari ez dadin gerlan har egia.

Zotzetik da ziria, hazitik bihia.

Gezurra lege bada, haizu da gaizkia.

OHORE LABORANTZARI

Munduan oi! zein eder den

Ohorezko bizia,

Guziz laborariaren

Lanak irabazia!

Hark du orai, nola lehen

Hazten mundu guzia.

Laborantza gauza handi

Eta botheretsua!

Hartan da lanean ari

Jainkoaren eskua,

Gizonaren eskuari

Berma dadin lotua.

Ez balitz laboraririk

Hits lagozke bazterrak;

Ez liro gauza handirik

Eman alhor alferrak.

Hiritarra, hik segurik

Zer jan hezaken, errak.

Bizitzeko behar diren

Gauza lehen lehenak,

Bihi, fruitu, zer-nahi den,

Oilo, abre gizenak,

Jendeak laborarien

Eskutik ditu denak.

Orhoit gaiten arno hori,

Aihenaren odola,

Edaterat nork orori

Ematen duen hola.

Jakin gabe ez da sori

Edatea nihola.

Laborari etxetan den

Hauk haur eder lerroa!

Zangar lodi, gorphutz lerden,

Larru garbi sanoa;

Aita ama leialen

Ondorio gozoa.

Laboraria lanean

Egunaz da nekhatzen;

Bainan gero arratsean

Familiaz gozatzen.

Gabaz aise da ohean

Goizeraino lokhartzen.

Igandez, Eskualherrian,

Eder laboraria!

Elizan, kantaz lorian;

Plazan, pilotaria;

Xahartu 'ta, jar-harrian

Juje 'do xaxaria.

Laborantzari ihesi

Hanbat seme alaba,

Ai! ondikotz, baitoazi

Toki arrotzetara;

Alhorrak larre 'ta sasi

Hara han daiten bara.

AMERIKETARAKO BIDEAN

      (1854, Urruña, saririk gabe)

Huna jadanik hamar egun

Itsasoz itsaso noala,

Nere sor etxetik hain urrun

Utzirik amaren hegala.

Ai! ene amaren nigarrak

Orai ez daude xukaturik,

Aita zenaz seme bakharrak

Baitzadukan konsolaturik.

Arreba, hor egon zaite, zu,

Ama maiteren aldean;

Jinen natzaiola errozu

Bai, urthe laburrik barnean.

Iñharak horra airez aire

Nun doazin alde hartara;

Hegalak banitu, ni ere

Ez nindeke, ez, hemen bara.

Ametsetarik nintzen barda

Aberats etxerat itzuli;

Bainan ene ametsa juan da;

Hartan oro zaizkit itzali.

Lore bat hauzo baratzean

Ikhusi dut, eta han utzi;

Berari deus ez diot erran;

Igorriren diot goaraintzi.

Hor berean, lore gordea,

Egon zakizkit, hitstu gabe;

Zu izanen zare neurea,

Zu, nik ditudan denen jabe.

Ene gazte lagun maiteak,

Sor-herriaz goza zaitezte.

Ni hortik hoin urrun juaiteak

Oi! zein nauen ezarri triste!

Hik, bai, diru gose zorrotza,

Nabilkak hola zoraturik;

Hik dautak gogortu bihotza,

Hik ezarri nauk itsuturik.

Aberastu nahi naiz, bainan

Zuzenez eta ohorezki:

Herrirat heltzen naizenean,

Dirudun fama ez zait aski.

PATTIN DIRUDUN EZ FEDEDUN

      (1880)

Ez du urthe hanbatik sor herritik joanik,

Pattin ethorri zaiku aberats jadanik,

Agur eta ohore nahiz denen ganik.

Nor da orai herrian Pattin bezein jaunik?

Pattin aberasteak hola badu jaundu,

Nola gerthatzen zaio ez baita gizondu?

Giristino legea utzirik omen du;...

Bihotza nekhez dio diru hutsak ondu.

Pattinen balentria, herrirat jin eta,

Gur' Erlisioneaz maiz trufatzen baita.

–«Jainko legea, Pattin, ez dirozu maita;

Huni ihes baitzare ibili sosketa».

Eskola guttirekin joan bezala jinik,

Bera beizik ez zaio nihor jakintsunik:

–«Aphez hoiek bezenbat, dio, badakit nik;

Ez zazuela sinhets hoikien erranik».

Pattini gero moltsa diote ebatsi.

Hire ohoinak, Pattin, milaka goaraintzi.

Haren egitatea ez dakikek gaitzi;

Hortan segurik ez dik aphezik sinhetsi.

Bere sosak galdurik denean gelditu,

Lausengariak zaizko Pattini guttitu.

Jakitatez ere bai bera da ttikitu;

Lehengo balentriak ixilduak ditu.

Urrundik jin hoieri gauden beha orai,

Gu bezala fededun diren, ez edo bai;

Eia gure agurren hartzeko diren gai,

Zer othe dituzkegun, anai ala etsai.

BETIRISANTS

Betirisantsez aspaldi dik

Ez zela deus berri handirik;

Zioten ehortzi zutela bizirik,

      Lurpetik ilkirik,

      Ez duk ez hirririk,

Munduz mundu herratua ibilirik,

Oraikotik ditik Betirik

Indarrak hartu, guk utzirik;

Hor ziagok kargu handitan jarririk.

Hor ziagok kargu handitan jarririk.

Betirisants bai lehen ere

Zer den aski jakinak gare:

Zer-nahi jukutria, eta halare

      Orai arte pobre;

      Orai du podore:

Zorri hilik piztuen enperadore;

Gaixto eta tzarren fagore,

Hoein ganik baitu ohore.

Jende zuzenak orai behar du gorde.

Jende zuzenak orai behar du gorde.

Betirisants lehen ardura

Balinbazabilan barura

Orai hargatik legunik dik itxura.

      Amarru segura,

      Jin zaiok burura

Hain aphaletik igaiteko tronura,

Lausengatuz jende makurra,.

Egiatzat salduz gezurra.

Holaxe dik mundua bildu eskura.

Holaxe dik mundua bildu eskura.

Betirisants dugu lehena

Lege hau ekharri duena:

Indarraren meneko dela zuzena.

      Nor baita txarrena,

      Hark dik hark hobena;

Gaixtagin azkar den bat nola kondena!

Orai nor-nahik dakiena,

Ofiziotan den hitsena

Bide da kontzientziadunarena.

Bide da kontzientziadunarena.

Betirisantsen politika,

Bera laxo, bertzeak tinka;

Gero «Bibe la liberte» errepika.

      Jendea dabilka

      Tiraka, purtzika,

Legar eta lege berri ukhaldika.

Nausi nahiz oro gaindizka,

Bainan oro ezin aldizka.

Diote hori dela Errepublika.

Diote hori dela Errepublika.

Betirisanstarren Jainkoa

Da mundu huntako gozoa,

Erlisione libro eta lazoa,

      Aphez gabekoa,

      Erran gabe doa,

Gure xakurrarena bezalakoa,

Gerokotzat bego geroa;

Bainan damurik herioa

Hoieri ere zaiote jin gogoa.

Hoieri ere zaiote jin gogoa.

Betirisantsen soldaduak,

Framazon Beltzak deituak,

Non-nahi zaizkigu nausi pharatuak.

      Zer nahasmenduak,

      Kalteak, gastuak,

Derakharzken hoien gobernamenduak!

Jainkorik ez nahiz, munduak

Jabe hoiek ditik hartuak.

Ez dik gaizki irri egiten debruak.

Ez dik gaizki irri egiten debruak.

Betirisantsen zangopetan

Oi! zenbat dabilan herrestan,

Eta zenbat den haren aztaparretan!

      Bai aberatsetan,

      bai nekhatzaletan,

Zenbat libro uste 'ta diren gathetan!

Bizitze gisa batzuetan,

Jainko legez trabatuetan.

Errexki daude Betiriren legetan.

Errexki daude Betiriren legetan.

Betirisantsi bertze asko

Begiak itsurik darraizko;

Hek ere gisa baitire harendako,

      Zeren diren gaixto,

      Xoro edo asto.

Arren zenbat den bazterretan holako!

Jaun xanfarin, xilodun kasko,

Edale, mandril, esku mako,

Hoien bozak Betirik ditu beharko.

Hoien bozak Betirik ditu beharko.

Betirisanstarren haurreri

Eskola zor zaie deneri,

Bainan eskolan Jainkorik ez zilegi.

      Gero da ageri,

      Behatuz hoieri,

Han ikhasietan direla trebegi.

Berthuteaz nihor ez bedi

Hoier mintzatzerat atrebi:

Ez galde jendetasunik abreeri.

Ez galde jendetasunik abreeri.

ERREPUBLIKA

Erreg' Enperadore et' Errepublika:

Xuxen, makhur, nahaste, zenbat itzulika!

Ai, ai, ai! mutilla, zenbat itzulika!

Gobernamenduetan zoin da zuzenena?

Ethorkiz, legez eta obraz hala dena.

Ai, ai, ai! mutilla, obraz hala dena.

Errepublika onik othe daite nihun?

Baietz, diote; bainan nekhez eta urrun.

Ai, ai, ai! mutilla, nekhez eta urrun.

Frantses Errepublika zer den orai guziz,

Kanta zezakeiagu, berak erakutsiz.

Ai, ai, ai! mutilla, berak erakutsiz.

Liberté, égalité eta Fraternité:

Ah! hiru gezur hoiek egiak balite!

Ai, ai, ai! mutilla, egiak balite!

Lehengo denboretan errege batto zen.

Orai denak errege: hori duk hoi zuzen!

Ai, ai, ai! mutilla, hori duk hoi zuzen!

Ni ere errege naiz, bainan ez aisian;

Bertzeak gainian eta ni bethi azpian.

Ai, ai, ai! mutilla, ni bethi azpian.

Guziak kargu gose, eta nausi nahi;

Hau duk Errepublika: hi khen eta jar ni.

Ai, ai, ai! mutilla, hi khen eta jar ni.

Karguak ziren lehen goratik jin gauzak;

Ematen ditik orai ziri baten bozak.

Ai, ai, ai! mutilla, ziri baten bozak.

Podoreduna lehen handi behar zuan;

Orai ttiki 'ta txarrak nausi tuk multzuan.

Ai, ai, ai! mutilla, nausi tuk multzuan.

Hainbertze bizi nahiz gure zergen gostuz.

Oro bethe zaizkiguk karguz et' enpleguz.

Ai, ai, ai! mutilla, karguz et' enpleguz.

Oro soldado eta jende eskolatu...

Nork beharko dik gero haintzurrari lotu?

Ai, ai, ai! mutilla, haintzurrari lotu.

Ez gaituk nihoiz izan hoin tinko estekan,

Ez eta biphilduak hoin murritz errekan.

Ai, ai, ai! mutilla, hoin murritz errekan.

Lehengo gobernuez errenkura hintzen;

Orai, mutilla, orai, ikhasak bizitzen.

Ai, ai, ai! mutilla, ikhasak bizitzen.

Alferromes, Koxkarin, Krakesku, Triparno,

Hauk beren jitez dire errepublikano.

Ai, ai, ai! mutilla, errepublikano.

Errepublikanoa, arim' eta gorphutz,

lehen lehenatarik da Kadet Astoputz.

Ai, ai, ai! mutilla, da Kadet Astoputz.

Kadet Astoputz lehen mezara zabilan;

Orai aphezei gerlan omen du aski lan.

Ai, ai, ai! mutilla, omen du aski lan.

Lanbide hitskoari, Kadet, lotu haiz to;

Ez hinte hola ibili, ez bahintz hoin asto.

Ai, ai, ai! mutilla, ez bahintz hoin asto.

Kadet Astoputz horrek, asko herrietan,

Halere badaduzka denak ikharetan.

Ai, ai, ai! mutilla, denak ikharetan.

Framazon, arnegatu, zirtzil eta judu,

Guzien buruzagi horiek ditugu.

Ai, ai, ai! mutilla, horiek ditugu.

Jainko legerik gabe, leg' egile berak...

Holakoz ziren lehen bethetzen galerak.

Ai, ai, ai! mutilla, bethetzen galerak.

Ohoinak ere berdin, biderat atheraz,

Lege egile dituk, indar nausi beraz.

Ai, ai, ai! mutilla, indar nausi beraz.

Jainkorikan ez baliz, ez duk ez gizonik

Gizonari zuzenez deus mana lironik.

Ai, ai, ai! mutilla, deus mana lironik.

Errepublika dela gobernu zuhurra,

Guzien ontasuna; oi! hori gezurra!

Ai, ai, ai! mutilla, oi! hori gezurra!

Zer-nahi haizu nahiz, berentzat lehenik,

Erlisioneari dire aiherrenik.

Ai, ai, ai! mutilla, dire aiherrenik.

Eskolan eman ditek Jainkoa debeku;

Oraixe gure haurrek behaitek abretu.

Ai, ai, ai! mutilla, behaitek abretu.

Holakoen eskolak sinhets baginetza,

Legerik ez nausirik ez lukek guretza.

Ai, ai, ai! mutilla, ez lukek guretza.

Arrotzak ditiagu gure umen jabe;

Gero izanen gaituk gurerik deus gabe.

Ai, ai, ai! mutilla, gurerik deus gabe.

Nihork bererik deus ez, Gobernuak oro:

Horra zer lege laster duten eman gogo.

Ai, ai, ai! mutilla, duten eman gogo.

Nun dire Eskualdunen lehengo Fueroak?

Arbasoen parrean gu zer gathiboak!

Ai, ai, ai! mutilla, gu zer gathiboak!

Gure zuzenak oro, alegia deus ez,

Moztu darozkigute ixilka, gezurrez.

Ai, ai, ai! mutilla, ixilka gezurrez.

Indarra omen dela orai denen nausi;

Lege zahar guziak horrek ditik hautsi.

Ai, ai, ai! mutilla, horrek ditik hautsi.

Indarra eta bortxa, oi! zer gauza hotzak!

Horiek ez daitezke bil gure bihotzak.

Ai, ai, ai! mutilla, bil gure bihotzak.

Ez duk gizon ez jende hola laket dena;

Guziz Eskualdun zainik ez dik den mendrena.

Ai, ai, ai! mutilla, ez dik mendrena.

Gure eskuara bera galduz bagoazik.

Ai! nihoiz ez baginik ikhusi arrotzik!

Ai, ai, ai! mutilla, ikhusi arrotzik!

GAUDEN GU ESKUALDUN

      (1893)

            Eskualdun besta eta biltzarretako kanta

      Errepika

Zazpi Eskualherriek bat egin dezagun

Guziak bethi, bethi, gauden gu Eskualdun.

Agur eta ohore Eskualherriari:

Lapurdi, Basa-Nabar, Zibero gainari;

Bizkai, Nabar, Gipuzko, eta Alabari.

Zazpiak bat besarka lot beitetz elgarri.

Haritz eder bat bada gure mendietan,

Zazpi adarrez dena zabaltzen airetan,

Frantzian, Espainian, bi alderdietan:

Hemen hiru 'ta han lau, bat da zazpietan.

Ekhalde-Iberrian noiz othe sortua?

Lau mila urthe huntan hunat aldatua;

Hain handi eta azkar lehen izatua,

Orai gure haritza zein den murriztua!

Funditua uholdez, zirimolez, ortziz;

Aizkorari arrotzek adargoiak hautsiz;

Harrek ere ixilka barnetik iretsiz;...

Haritz maitea, min duk aphaltzea gaitziz.

Gure haritz hau, azken mende hautaraino,

Zaharturik ere zen eder bezein sano.

Bere lur hoin garbian oso zagoeno,

Gainetik zoakona behar zen arrano.

Hi haiz, Eskualherria, haritz hori bera,

Arrotza nausiturik moztua sobera.

Oi! gure arbasoak, ez, othoi, ez beira

Zein goratik garen gu jautsiak behera.

Eskualduna jendetan, Eskuara mintzotan,

Lehen-lehenak dire, jakinen ahotan.

Nahiz orai arrotzak azpian hadukan,

Eskualduna, egoadi Eskualdun herrunkan.

Gu gare, Eskualdunak, berexiak beraz

Gure ethorkiz eta mintzaira eskuaraz.

Nihongo arrotzekin ez dadien nahas,

Arrotzek gur' eskuara ez dirote ikhas.

Gureak ziren lehen bazter hauk guziak,

Arbasoek utziak, hek irabaziak.

Guri esker Frantziak eta Espainiak

Daduzkate dituzten Eremu handiak.

Mairu beltza zelarik Espainian nausi,

Nabasen Eskualdunak egin zion jauzi.

Hark ekharri gatheak han gintuen hautsi,

Eta hilez bertzeak igorri ihesi.

Orduan gure alde oihuz zauden oro:

«Bere lurretan nausi Eskualduna bego.

Frantziak, Espainiak, bai orai bai gero,

Deus khendu gabe dute gerizatu gogo».

Agintz' hoitaz geroztik gan dire denborak.

Ukathu diozkate hartzedunei zorrak.

Oi! indar makhurraren lege latz gogorrak!

Galduez zuzendunen alfer heiagorak.

Ez bahaiz, Eskualduna, lehen bezein handi,

Aphaldu gabe xutik bederen egoadi,

Odolez eta fedez bethi berdin garbi,

Bethi tink' atxikia hire Eskuarari.

Gureez gure lehen hain libro ginenak,

Ezin ahantziz gaude orduko zuzenak.

Zer ametsak ditugun, zer orhoitzapenak!

Jaungoikoak bakharrik badakizka denak.

Zuri gaude othoitzez, Jaungoiko maitea,

Lagun zazu zerutik Eskualdun jendea,

Begira dezan bethi lehengo fedea,

Zor zaizkon zuzenekin ardiets bakea.

ESKUALDUNAK

      (1882)

Eskualdunak nor eta zer garen

Ez dugu behar ahantzi:

Ekhialdeko jendaia zaharren

Ginela lehen azkazi.

Iberrin ginen hasi

Bizitzen berex gure nausi;

Iberritar berberak hemen

Eskualdun ginen berezi.

Gure Eskualherri hautan lehen

Gure legez ginen bizi;

Sekulan arrotzik ez ginuen

Gure nausitzat onetsi.

Aberats bai hastetik aberez

Ibar eta mendietan,

Gero burdin, zilhar eta urhez

Lur barnetako mietan;

Eskualduna denetan

Antzedunena zen jendetan.

Gero abiatu zen urez

Bidaiatzen untzietan;

Pheniziatik ingurunez

Sartzen zen lur urrunetan.

Ezagun dire deiturez

Haren hatzak guzietan.

Hannibalen bai eta Ponperen

Gerla-gizonen erdiak

Eskualdun zalhu zailak ziren

Hoberentzat berexiak.

Nekhe, laster, jauziak,

Haurretik hala ikhasiak;

Beren bazter librotan deusen

Beldurrik gabe haziak;

Irrintzinaz gudura oldartzen,

Gero han ezin heziak.

Hek amorrik eman baino lehen,

Hilzera zauden guziak.

Goizik ginen gu girixtinotu,

Ja jainkobatar ginenak;

Santiagok baigintuen argitu

Gu orotarik lehenak.

Ama Jainkoarenak,

Saragozen agertu zenak,

Bere Pilharra utzi dauku,

Hari berma gaiten denak.

Gure fedea ez du higitu

Geroztik etsai gaitzenak;

Eskualdunak bethi etsai ditu

Kristoren etsai direnak.

Basa jendez zelaiak gaindirik

Jen ginen mendietara;

Gero berritz Mairuak ethorririk,

Nihork ez zetzazken bara.

Heier buruz gerlara

Noiz-nahi jausten ginen hara;

Bortz mendez hola jazarririk,

Jo ginuen Nabasera;

Berehun mila Mairu han hilik

Itzuli ginen etxera.

Librorik, gatheak guk hautsirik,

Espainia zen athera.

Eskualduna, zerbeit hintzen ari,

Hire mendi hauk beiratuz,

Frantziari eta Espainiari

Mairuen traban pharatuz,

Biak hala salbatuz!

Hire saria zak irakus:

Libroenik utzi beharra hi,

Bizi haiz bertzek manatuz;

Hirekilako patuak hautsi

Dauzkitek hitaz trufatuz;

Estekan tinko haute ezarri

Hire fueroak khenduz.

Mundu guziko mintzaietarik

Zaharrena, ederrena,

Entzuten dugu jakintsunetarik

Dela Eskualdunarena.

Nor othe zen lehena

Eskuara asmatu zuena?

Lehenbiziko jendetarik

Du Eskuarak hastapena.

Eskualdunek dugu hau bakharrik

Gure mintzaia zuzena,

Eta oraino dugu hortarik

Ohorerik handiena.

Lapurdi, Nabarpe 'ta Zibero,

Eskualherriak Frantzian;

Bizkai, Gipuzko, Alaba, Nabarro,

Berdin dire Espainian.

Zazpiak bat nahian

Bagaude aspaldi handian.

Zazpiek bat dute izan gogo

Elgarren oneretsian.

Oi! zein litekeien ederrago

Baldin, Eskualdun herrian,

Eskualduna bere gain balago

Bere zuzenen erdian.

Lauretx, Bizintxo, Loiola, Txaberi,

Lauak Saindu Eskualdunak.

Harizpe, Ager, Zumalakarregi,

Gure gerlari gaindunak.

Astarloaren lagunak,

Atxular, Oihenart, hitzdunak;

Lizarrag' eta Larramendi,

Irakasle hain entzunak;

Bonaparte, Dibasin, Abadi,

Intxauspe, lau jakintsunak:

Horiek dire Eskuaran aspaldi

Argitzaile ditugunak.

Eskualdunak bereziki orai

Fedeak gaduzka xutik.

Jainkoaren beldurra dugu bai,

Gizonenik ez hanbatik.

Jainkoa da goratik

Gure nausi egundainotik;

Guri manatzeko ez da gai

Jainko gabeko puxantik,

Ez sinheste, ez odol, ez mintzai

Ez dutenak deus guretik.

Aixkide ditugun ala etsai

Ahal dakigu engoitik.

PILOTARIAK

      (1890)

Pilotak ohore du Eskualherrietan,

Zeren den ederrena joko guzietan.

Eskualdunak gaztetik, pilota-plazetan,

Agertzen du baduen odolik zainetan.

Lehengo pilotari handien izenak

Espantutan gintuzke erran behar denak,

Oraiko gizon gazte deus zainik dutenak

Oro ernaraz detzan heien aiphamenak.

Perkain eta Azantza, zer pilotariak!

Elgarren bethekoak, joile bihurriak

Ikustekoak ziren esku huska biak,

Xixtuz zohazinean hoien ukhaldiak.

Bai besain, bai besazpi, bai punpa lasterrak,

Oro zituen eder Kurutxet Ezkerrak.

Domingo Ezpeletar zafrari supherrak

Harrituak zaduzkan hark ere bazterrak.

Jandarma Betiri-ta Heraizko Martin,

Bi Soldadueneko osab' ilobekin;

Ibarl'eta Exkanda Duronearekin,

Eskuz bai eskularruz oro ziren berdin.

Sustun Itsasun eta Zuraiden Bettiri,

Soin gehiago ziren erreferan ari.

Onddore-ta Puttiko eta Franxistegi

Bumebarekin botan ziren lau piklari.

Kaskoinak eskularruz Kaskaka, xirrixtan,

Pilota nora nahi zabilkan ximixtan;

Jokoz bezenbat kaskoz, munduaren bixtan,

Nekhez agerturen da haren parerikan.

Berrogoi-ta-zazpiko Irungo partida...

Sekulan halakorik nun ikusiko da!

Kaskoinaren trunkoa ez zaitela bira,...

Hark han eman zituen guziak azpira.

Kaskoinaren denboran baziren hainbertze!

Lopetegi, Gamio, Senjan, Hauziartze,

Tripero, Kandelero, Ottarre, Goietxe,

Harriaga, Norbertto, Larronddo, Bizintxe.

Gero Espainiatik, guri nausitzera,

Meltxor, Antsa, Mañuel, zitzaizkun athera.

Horien joa ez zen guk usatu bera;

Guante luzeaz zohan atxik eta fuera.

Atxiki joko hori laster ikhasirik,

Frantsesak ez zagozken ez lo, ez geldirik.

Mattiu Aheztarrak, gazterik hasirik,

Españolak zituen iduki hezirik.

Mattiuri bertze hauk zitzaizkon jarreiki:

Bere hiru anaiak, gazteena Betti;

Gregorio, Leitzelar, Organbide, Halti,

Bi Eizartze, Larralde, Xantrea gaindizki.

Eskularrua utziz, arte hortan, oro

Xixteraz hasi ziren nork jo urrunago.

Jo urrun horren leia xuxenean dago,

Eta hurbiletik du indar gehiago.

Bidaur, hiru Larronddo, Xilhar eta Jatsa:

Lau gathu, axeri bat, seigarrena hartza.

Seiek dute jokoa murritz eta gaitza.

Damurik xahartzeak oro geramatza.

Berterretxe, Patzola eta Abadia...

Sakhatik da bihurri hoien ukhaldia.

Ottarre, Belekabe, Ziki plekaria...

Plazarat agertzeko oi! zer gazteria!

Pilotari xaharrak joaiten has orduko,

Berriak dire bethi ondotik helduko.

Eskualherrian bada bethiko muthiko,

Ohore hoi baitute xutik idukiko.

Saratar hoiek dire sortzez pilotari.

Hazparnen ere hautak badire noiz-nahi.

Ezpeletar, Khanboarrak zirenean ari,

Hek ere segur lehen bazuten behari.

Plaza bat izaiki 'ta pilotaririk ez;

Asko herritan hortaz dagode ahalkez.

Eskualdun aztureri ukho hoi egitez,

Eskualduna da hola Kaskointzen nahi-t'ez.

Igande 'ta bestetan ofizioz goiti,

Pilota partida bat behar laite bethi.

Hartan herriko seme hoberen zonbeiti

Zor zaie agertzea guziz ohorezki.

Askotan eder zaiku plekako jokoa,

Trinket partidatto bat, orobat laxoa.

Bego hargatik nausi errebotekoa.

Pilotako legea hortan da osoa.

Gaztetik ez denean pleka beizik artzen,

Pareta hari joka besoa da galtzen;

Bixta eta indarrak guti han largatzen,

Zabaleko joari nekhez gero jartzen.

Ez du bere parerik errobot zabalak;

Pilotak airatzeko han ditu hegalak;

Botak bai erreferak, marrak bai gibelak,

Han dituzte agertzen nork bere ahalak.

Pik arrasak ez badu hiltzen errefera,

Errebotaren joa doha urrunera.

Paso aldekoak du bihurtzen barnera,

Ahalaz xaxa edo kintze egitera.

Bainan erne baitago errobotlaria;

Zolak igorri joan du bere loria.

Errexaxarieri orobat guardia;

Besoa dute zalu bai eta begia.

Butariaren joko latz eta borthitza;...

Maiz horren eskuan da partidaren giltza.

Paso marrako edo arte-jo murritza,...

Kintze gudukatuan hark du azken hitza.

Kintze, trente, kuarenta, joko da laugarren.

Hoien artean zenbat gora behera den!

Erreferaria da beldur arraiaren,

Eta kuarentaduna ados jaustearen.

Pilota partidetan hau ikusten dugu:

Ez dela aski joa handi ez mukuru.

Gehienik duenak begi eta buru,

Kintze irabazteko maiz joa xuhur du.

Oro plazarat bilduz hantxet beha gaude.

Bortz bortzi ari dire bi gizon aralde,

Zoinek jo xuxenik, bizi edo lore.

Irabazleak gero han du han ohore.

Eguerdik jotzen badu partida artean,

Eskualdunak zer garen ezagun gare han:

Buru has eta xutik, denak othoitzean;

Gu baino gorago bat baitugu gainean.

Pilota zoin den joko ohoragarria,

Ongi dakiena da Musde Abadia.

Gazteak pilotara ditezen lehia,

Hark ematen diote bermatze saria.

Saridun partidetan, begira hargatik

Jukutria gaixto bat guri egitetik.

Pilotan ari dena sari horrengatik,

Zinez artzen ez bada, dohala bixtatik.

Barne edo zokhotan dagon gazteari

Trufa egin dezogun zeren den hoin nagi.

Kaskoinen jostetetan gostu badu ari,

Ez dela Eskualduna aise du ageri.

Kanpo aro ez bada, hortakotz barnean,

Inbido-ta hordago joka bai musean.

Orduan da arnoa goxo mahainean,

Guziz irabazirik edaten denean.

AMAXO

      (1879)

Opularda beltx eta zai ile gorritan,

Neguko egun batez zagon iguzkitan,

Emakume xahar bat buruko xuritan,

Altzorat alabaren haurra harturikan.

Aña ttikiak dio bere amaxori:

Nolaz duzu, amaxo, ilea hoin xuri?

–Ikus-azu mendian, haurra, elhur hori:

Ene adinak ere negua dirudi.

–Arphegi pollit hori zertako, amaxo,

Ez duzu amak bezen legun eta goxo?

–Haurra, urak maldari errekaz doatzo.

Nigarrek naute egin ni ere hoin atxo.

–Zertako egin nigar, amaxo maitea?

Zure kontsolatzeko ez niza zurea?

–Bertze asko neureez, al. ene umea.

Ikusi dut denboraz etxe hau bethea.

–Amaxo, zein baraxe zu zaren ibiltzen!

Zalhukiago naiz ni ttikitik higitzen.

–Haurra, ni ere lehen, zu bezala nintzen...

Urte soberek naute oral dorphegitzen.

–Bizitzen balin banaiz zu bezenbat urthe,

Amaxo, zu bezala, izanen naiz othe?

–Haurra, zenbat munduan luzez bizi uste,

Menturazko agintza beizik ez baitute...

–Jainko maiteak bethi, amaxo, zertako

Ez gaitu elgarrekin biziaraziko?

–Bizi huntaz bertzerik, haurra, guretako,

Badagoka hoberik, eta sekulako.

–Ai, amaxo, biak gu bagine zeruan!

Ai... zer dut nik? Eri naiz... Ai min dut buruan!

–Haurra, goazen barnera, hobeko dugu han:

Xakurra pleinuz dago gure inguruan.

Handik bi aste gabe bi gorphutz elizan

Etxe hartarik ziren ekharririk izan

Eta bien arimak zeruan zabiltzan

Lurreko gaitzetarik bethikotz gerizan.

TRIBUNALETAKO
GURUTZEFIKEN KHENTZEAZ

            Airea: Xoriñua norat hua

Gure Gobernamenduak

Jainkoa hain higuin du,

Tribunaletarik baitu

Kurutzefika khendu.

Hainbertzenaz du Frantzian

justizia aphaldu:

Kontzientzien beldurra

du behinik bat galdu.

Ez bada tribunaletan

gehiago Kristorik,

Ez dezakeguke altxa

juramentuz besorik:

Han juje direnak beizik

ez bada goragorik,

Gure juramentu orok

ez dute baliorik.

Juramentuak lekhuko,

hartzen baitu Jainkoa.

Jainkorik ez balinbada,

haizu da zin faltsoa:

Jainkorik gabe zer nahi,

ona ala gaixtoa,

Denak orobat direla

hau erran gabe doha.

Gurutzefika ikusiz

sinhestedun jujeak

Makhur jujatze beldurrez

aise ziren hobeak:

«Ez zatzuela kondena,

zioen gurutzeak,

Ni egin nauten bezala

jende hoben gabeak».

Gizonezko justizia

gauza hits eta hotza:

Khurutzefika khentzean

khendu zaio bihotza:

Deus zuzenik gehiago

badukeien naiz lotsa,

Otsoa azkar delakotz

hobendun den bildotsa.

Frantziako justiziak

Jaungoikoa ukhatuz.

Oraikotik etsenplutzat

har dezake Pilatus:

Zuzen ari dela zaio

inozenta urkhatuz,

Hobendun aberatsari

bardin oro barkhatuz.

Jainko gabeko jujeak

framazon edo judu.

Hanbat gaixtoago zuentzat

Jainkorik ez badugu:

Zuen justizia orai,

zer sinheste dukegu?

Zuen sinheste gabea

hartzen dugu etsenplu.

PRIMADERA

Lagunak alegera

Gaiten elgarrekin,

Heldu da primadera

Bere loreekin,

Orai bazter hoztuak

Hark ditu berotzen,

Iduri du munduak

Hilik dela pizten.

Aspaldi mendietan

Urthu da elhurra,

Eta errepiretan

Beztitu da lurra;

Orai dire bethetzen

Bazterrak loreez,

Orai dire estaltzen

Arbolak hostoez.

Hasi dire jostatzen

Bildotsak landetan,

Baita ere agertzen

Inharak airetan,

Hek ethortzearekin

Akhabo negua

Baita ere harekin

Supazter zokhua.

Zer da ederragorik

Primadera baino?

Zer atseginagorik

Sasoin hori baino?

Phalaziuak zer dire

Beren urreekin?

Konparatzen badire

Gure bazterrekin?

Sasoin maithagarria,

Athor gure gana!

Hik oi laboraria,

Has zak hire lana!

Oi errexinoleta

Laster ager hadi,

Goizetan hire kanta

Adiaraz bedi.

Nondik dire ethortzen

Atsegin plazerak,

Nork daizkigu egortzen

Uda primaderak?

Orhoit hadi gizona

Haizeno munduan

Jainko bat guziz ona

Badela zeruan!

ZUMALAKARREGI

Orai kanta dezagun

Oi lagun maitiak.

Orai altxa detzagun

Gerlari handiak:

Eskualdun guziak guri beitetz segi

Kantatzeko baltsan Zumalakarregi!

Hura duk Eskualdunen

Gerlako nausia,

Etsairik borthitzenen

Beldurrik gabia,

Sekulan harmadarik ez duk puxantegi

Partida duenean Zumalakarregi.

Nork lezake guduan

Iduk haren kharra,

Suntsitzen denean

Etsaien indarra?

Deusek haren tropak ez detzake mogi.

Ezen heiekin da Zumalakarregi.

Xoilki haren itzala

Zenean agertzen,

Etsaiak berehala

Ziren ikharatzen;

Aintzina juaitera ez ziren zilhegi

Bidean zenean Zumalakarregi.

Nola baita ximixta

Ibiltzen zeruan

Hala haren ezpata

Dabila guduan

Deus Eskualdunarentzat ez da hazkarregi

Berenkin duteno Zumalakarregi.

Gure gerlariaren

Izen aiphatua,

Ez duk ez aurkhituren

Sekulan galdua;

Sekulan ez dugu erranen goregi:

Biba, beraz, biba Zumalakarregi!

ANDRE DENA MARIARI

Izar distiranta,

Jaunaren lilia,

Birjina puxanta,

Agur Maria.

Zu zare Jesusen

Ama dohatsua,

Zu bekhatoreen

Ihes lekhua.

Zu zare Sainduen

Atsegin gozoa,

Eta aingeruen

Bozkarioa.

Zuk gaitutzu hartzen

Zure besoetan:

Garenean sartzen

Hirriskuetan.

Othoi adi zatzu

Kristauen othoitzak:

Othoi argi zatzu

Gure bihotzak.

Zu zare grazien

Kanal jainkozkoa,

Zure haur guzien

Arartekoa.

Birjina Saindua

Zato gure lagun,

Zurekin mundua

Bentzu dezagun.

Oren lazgarria

Ethortzen denean,

Zaude o! Maria

Gure aldean.

Zuk gida gaitzatzu

Gure jujeari,

Zuk junta gaitzatzu

Jesus onari.

ZERUKO ERREGINARI

Kanta dezagun betan

Birjina Maria,

Zeruko tronuetan

Lorios jarria!

Detzagun Mariari

Hel gure bihotzak,

Aingeruen bozeri

Junta gure bozak.

Lilia baratzean

Baino garbiago

Zerurik gorenean

Altxatua dago.

Eder da iguzkia

Bere arrainekin

Ederrago Maria

Bere graziekin.

Nork gaitu beiratuko

Etsaien artetik?

Nork zerurat helduko

Maria zuk baizik?

Bere haurrak Mariak

Ez ditu ahanzten,

Harrek gaitu guziak

Zerutik arthatzen.

AXERIA, OTSOA ETA ZALDIA

Axeri gazte bat amarruz bethea

Eta duda gabe oilaskoz asea,

Trankilki zagoen bere ohatzean;

Ikusten du behin zaldi bat larrean;

Sekulan ez zuen zaldirik ikusi,

Eta badohatzu lasterka ihesi.

Zaldiaren ganik urrundu denean

Hor atxemaiten du otso bat bidean.

Et' erraiten dio: «Ori aixkidea,

Ongi atsegin dut zu hemen kaustea;

Heldu naiz abre bat hantxe ikusirik,

Halakorik ez da munduan bihirik.

Batetik gizena bertzetik handia,

Loria da hari beira egoitia».

–«Othoi behar duzu ethorri nerekin

Hurbilduko gaizko biak elgarrekin».

Otsoak orduan dio ihardesten:

–«Indarra baduen ez dautak erraiten»:

–«Zeren beldur zare, dio axeriak;

Ez gaitu segurki izituko biak;

Fortunak emanik, hunat behar bada,

Gure janaritzat gaur ethorria da».

–Esperantza hortan badohatzi beraz

Ezen segur dire jadanik aferaz.

Salutatzen dute humilki zaldia,

Halako lagunen beldurrik gabia.

Axeriak dio errespeturekin:

–«Nola deitzen zaren nahi nuke jakin».

–Hunek errepusta bere laguneri:

–«Zapatainak deraut izena ezarri

Zangoaren zolan: Nahi baduzue,

Hola dagolarik irakur zazue».

Axeriak dio: «Ene ahaidiak

Erromesak ziren bethitik guziak

Ez zuten ahalik en' eskolatzeko

Zilho bat bakharrik gauen pasatzeko;

Bainan jaun otsoa, zure burasoak

Ez ziren segurki gisa hortakoak:

Dudarikan ez dut egiten batere

Egotu zarela urthe bat bedere

Zenbeit eskoletan, eta irakurtzen

Laster guzieri zinela nausitzen».

–Lausengu horiek aditu ondoan,

Phentsa zer dabilkan otsoak gogoan.

Badoha lasterka zaldiaren gana,

Irakurtu nahiz jaun harren izena;

Bainan zer zitzaion orduan gerthatu?

Zaldiak ostikoz hortzak phorroskatu!

Axeriak dio: «Min hartu baduzu,

Dudarikan ez da, zure falta duzu.

Lehengo zaharrek erraiten zaukuten,

Eta egiazki arrozoina zuten:

Ez gintezen sobra fida arrotzeri.

Zaldiak hoi dautzu erakutsi zuri».

CHENELONJAUN ZENATURRARI
ETA HAREN KONPAINIARI

BAZKAL ONDOKO USAIA XAHARREKO KOPLAK

            Sei pontutako erdi laxotan

            G. Zaldubik pharatuak

Eskuaraz ere mintza gaitezen

iduri zait lege dela;

Eskual herrian baikare hemen

ez laite gisa bertzela:

Jaun andereak osagarri on

Jainko onak dizuela.

Kristau frantsesak denak bat diten,

dugun entzun Jaun Chenelon.

Kargudun hautu edo bozketan,

oro gaiten fidel egon:

Guk hautatuak izan ditezen

lege zuzen egile on.

Guk Murde Labat dugu Laphurdin

aspaldi gure gizona:

Gure Fede' eta intres orori

hain atxikia dagona.

Luzez oraina bizi dakigun

dugun othoitz Jainko ona.

Baxenabarren eta Xuberon

dute Murde Etcheberri.

Nihork ez daki jaun hark bezala

jende nekhatzalen berri.

Denen argitzen, ongi egiten,

han dabila herriz herri.

Herri' ta jende jainkotiarrez

hautatua baron Garro

Kontseilari on girixtinotzat

Pauen ikusia dago.

Ohorea du Jainko legeak

atxikitzen zuzenago.

Prefet, Suprefet eta Minixtro,

denak aiher Goyhenetchi;...

Ezin aphalduzko gizona

ez zuzen nahi onhetsi:

Halere berak baino gorago

ezin heziz dute utzi.

Juantchutok kara azkarra badu

azkarrago du Fedea.

Holako batez trufa baladi

jaunxkila Jainko gabea,

Lasterxko minez irakuts liro

jaunxkilak gibel aldea.

Gizon argitu girixtinoa,

Guichenne jaun abokata.

Eskual herriko etsenpluetan

ederrenetarik bat da.

Eskual herrian bere andreaz

egin ere zuen hauta.

Ethorkizun bat ederra duzu

zuk ere bai Murde Salla.

Erlisionez, buruz, fortunaz

zare guk nahi bezala:

Eskual herriak bere gizontzat

zu ere hauta zaitzala.

Bertze jaun hori aphez ez balitz

noren joak hez lezake.

Horren arrozoin erroz gaitzeri

jokhatzea baita nekhe:

Lumarik beizen ez den xoria

nork liro biphil hain merke?